άρθρα

τα άρθρα της κλίκας

O Παναγιώτης Κουνάδης, στη σειρά «Τα Ρεμπέτικα - Ένα ταξίδι στο λαϊκό αστικό τραγούδι των Ελλήνων», βιβλιαράκια με ένθετα CD, που παράγει και εμπορεύεται το συγκρότημα Λαμπράκη, υποστηρίζει ότι η «Εβραιοπούλα» είναι το παλαιότερο μέχρι στιγμής καταγραμμένο τραγούδι του αστικού χώρου, αφού οι στίχοι του εντοπίστηκαν στη συλλογή παραδοσιακών λαϊκών τραγουδιών του Μάρκελλου (1851). Η καταγραφή έγινε στη Σμύρνη και συγκεκριμένα στην εβραϊκή συνοικία της.

Βέβαια είναι ευχάριστο που ο Κουνάδης χρησιμοποιεί και τον όρο λαϊκό τραγούδι του αστικού χώρου, επειδή αυτός ο όρος είναι πιο συγκεκριμένος, αλλά και πιο επιστημονικός από τον αμφιλεγόμενο όρο «ρεμπέτικο». Είναι επίσης ευχάριστο που ο μελετητής αυτός, εκτός από τα δισκογραφημένα τραγούδια, λαμβάνει υπόψη του και τα καταγεγραμμένα σε συλλογές παραδοσιακών τραγουδιών του παρελθόντος. Όμως διαπράττει κάποια άλλα μεγάλα λάθη, κυρίως σε ό,τι αφορά το παρελθόν και τη χρονολόγηση του αστικού λαϊκού τραγουδιού.

Ο Κουνάδης υποστηρίζει αυθαίρετα και χωρίς καμιά τεκμηρίωση ότι η ιστορία του αστικο-λαϊκού τραγουδιού (ρεμπέτικου) αρχίζει στα 1850. Αλλά πού τη βρήκε ο Κουνάδης αυτή τη χρονολογία, την οποία προβάλλει σαν θέσφατον και με την υποστήριξη του συγκροτήματος Λαμπράκη; Μήπως κατέβηκε ο Ιεχωβά από τον ουρανό και την αποκάλυψε στο νέο Μωυσή ή μήπως είναι τελείως αυθαίρετη;

Ούτε το ένα ούτε το άλλο θα μπορούσε να απαντήσει ο Παναγιώτης Κουνάδης. Απλούστατα η «Εβραιοπούλα», που είναι το παλαιότερο καταγεγραμμένο τραγούδι του αστικού χώρου, δημοσιεύτηκε στα 1851. Αν αφαιρέσουμε και ένα χρόνο μέχρι να ετοιμαστεί το βιβλίο, έχουμε το σωτήριον έτος 1850, σαν αρχικό ορόσημο του αστικο-λαϊκού τραγουδιού!

Claude Fauriel (1772 - 1844)
Ο ισχυρισμός του ότι η «Εβραιοπούλα», όπως δημοσιεύτηκε από τον Μάρκελλο στα 1851, αποτελεί την παλαιότερη καταγραφή λαϊκού τραγουδιού στον αστικό χώρο, βολεύει αυτή τη χρονολόγηση και αυτό το ορόσημο που έθεσε ο Κουνάδης. Έλα όμως που δεν είναι έτσι τα πράγματα! Επειδή ούτε η καταγραφή του Μάρκελλου στα 1851 είναι η παλαιότερη για το συγκεκριμένο τραγούδι, ούτε η «Εβραιοπούλα» είναι το παλαιότερο καταγραμμένο αστικο-λαϊκό τραγούδι. Πρώτον, η «Εβραιοπούλα» καταγράφηκε 27 χρόνια νωρίτερα, στα 1824 και βρίσκεται στα ανέκδοτα χειρόγραφα του Κλωντ Φωριέλ και μάλιστα σε δυο παραλλαγές: μια στα ελληνικά και μια άλλη σε γαλλική μετάφραση από τον ίδιο το Φωριέλ. Εξάλλου, μέσα στα χειρόγραφα του Φωριέλ που εκδόθηκαν πριν από μερικά χρόνια και στην Ελλάδα, υπάρχουν κι άλλα αστικο-λαϊκά τραγούδια, τα περισσότερα από τα οποία μεταδόθηκαν προφορικά από γενιά σε γενιά, φτάσανε μέχρι τον 20ό αιώνα και δισκογραφήθηκαν μάλιστα με το χαρακτηρισμό «ρεμπέτικα». Ενδεικτικά και μόνο αναφέρω:

Αστικο-λαϊκά τραγούδια στα χειρόγραφα του Φωριέλ

  • Ήθελα να ‘ρθω το βράδυ
  • Από τα μπετένια πέφτω
  • Στον γαραφένιο σου λαιμό
  • Της Εβραιοπούλας
  • Της Σούσας το τραγούδι
  • Η πλούσια και η φτωχιά
  • Μηλιά φορτωμένη μήλα
  • Εψές το βράδυ
  • Χορός κλέφτικος των Τσάμηδων (Ποιος είδε πράσινο δεντρί)
  • Από ξένο τόπο
  • Δυο κοπέλες μ’αγαπούνε
  • Ξένος είμ’ από τη Σμύρνη
  • Πέντε ημερών νυφούλα[/li]
  • Σαν πας, Μαρού μου, στο νερό
  • Εις την ωραία Ευφροσύνην (Κυρά Φροσύνη)

Σε γαλλική μετάφραση

  • Στην πόλη είναι ένα νερό
  • Δώδεκα χρονών κορίτσι
  • Της Εβραιοπούλας

Ενδεικτικά παραθέτω κάποιες επεξηγήσεις για μερικά απ’ αυτά τα τραγούδια:

  • Ήθελα να ‘ρθω το βράδυ (Φωριέλ 1999, 13), δίστιχο που αποτέλεσε τη βάση για το ομώνυμο τραγούδι που δισκογραφήθηκε επανειλημμένα ως ρεμπέτικο.
  • Από τα μπετένια πέφτω (ό.π., 13) ισχύουν τα ίδια.
  • Στον γαραφένιο σου λαιμό (ό.π., 13). Παραλλαγή αυτού του διστίχου με τα λόγια «Στον κρουσταλλένιο σου λαιμό/ κάνει ο παπάς τον αγιασμό» υπάρχει σε τραγούδι του Μάρκου Βαμβακάρη.
  • Της Εβραιοπούλας (ό.π., 28 και 207). Στα χειρόγραφα του Φωριέλ υπάρχουν δυο παραλλαγές. Την πρώτη, την ελληνική, την κατέγραψε ο Βερνάρδος στην Κρήτη. Από τη δεύτερη παραλλαγή δεν σώθηκε το ελληνικό πρωτότυπο κείμενο, αλλά μόνο η γαλλική μετάφρασή του από το Φωριέλ. Καταλήγει με τη βάφτιση της Εβραιοπούλας, ώστε να γίνει χριστιανή, μέσα στην Αγιά Σοφιά, πράγμα που δείχνει σαν ένα από τους πιθανούς τόπους σύνθεσης του τραγουδιού την Κωνσταντινούπολη. Οι άλλοι δυο πιθανοί τόποι, σύμφωνα με το σύνολο των παραλλαγών που βρέθηκαν, είναι η Σμύρνη και το Ηράκλειο.
  • Της Σούσας το τραγούδι (ό.π., 29). Καταγραφή από το Βερνάρδο στην Κρήτη. Σύμφωνα με άλλες μεταγενέστερες καταγραφές, η υπόθεση διεξάγεται στο Κάστρο (Ηράκλειο). Δισκογραφήθηκε από τον Ηλία Μεγαλούδη.
  • Η πλούσια και η φτωχιά (ό.π.,30). Καταγράφηκε επίσης από Βερνάρδο. Οι πρώτοι στίχοι ταυτίζονται με το τραγούδι «Εγώ ‘μαι ενός ψαρά ο γιος», που δισκογραφήθηκε τραγουδισμένο αφενός από τη Ρόζα Εσκενάζυ και αφετέρου από τον Αντώνη Διαμαντίδη-Νταλγκά, ως ρεμπέτικο. Η μορφή των στίχων που απαρτίζουν στροφές, η επανειλημμένη αναφορά στην Καλαμάτα, με το τσάκισμα «Πετροκαλαματιανή», το τολμηρό ερωτικό περιεχόμενο του άντρα που έχει διαδοχικές σεξουαλικές σχέσεις με δυο διαφορετικές κοπέλες, επιβεβαιώνουν ότι είναι τραγούδι του αστικού χώρου.
  • Μηλιά φορτωμένη μήλα (ό.π.,146). Αυτό είναι και το αρχαιότερο τραγούδι από όσα καταγράφονται στα χειρόγραφα του Φωριέλ, αφού το συναντούμε από τον 16o κιόλας αιώνα στο «Χειρόγραφο της Βιέννης». Ταυτίζεται με τη «Μηλιά», που δισκογραφήθηκε από τον Κώστα Δούσα στην Αμερική και επανεκδόθηκε από τον Κουνάδη κάτω από τη χαρακτηριστική επιγραφή «Ρεμπέτικα με κιθάρα - Κώστας Δούσας».
  • Εψές το βράδυ (ό.π.,46). Η καταγραφή του Φωριέλ προέρχεται από την Κωνσταντινούπολη. Τόσο η προέλευση όσο και το τολμηρό ερωτικό θέμα (ο άντρας θέλει να πιάσει «τα βυζάκια της τα δυο») δηλώνουν τραγούδι του αστικού χώρου.
  • Χορός κλέφτικος των Τσάμηδων (ό.π.,153). Πρόκειται για το πασίγνωστο κωνσταντινουπολίτικο τραγούδι «Ποιος είδε πράσινο δεντρί», μέσα στο οποίο αναφέρονται κωνσταντινουπολίτικα τοπωνύμια. Ωστόσο ο τίτλος δείχνει ότι ο πληροφορητής του Φωριέλ το είχε ακούσει σε ρυθμό τσάμικο, όπως συμβαίνει σε πολλές παραλλαγές της Ρούμελης και της Θεσσαλίας. Δισκογραφήθηκε από τον Τσιτσάνη ως καλαματιανό κάτω από τον χαρακτηρισμό ρεμπέτικο.
  • Από ξένο τόπο (ό.π.,165). Η καταγραφή του Φωριέλ προέρχεται από τη Χίο. Δισκογραφήθηκε σε διασκευή Μάρκου Βαμβακάρη με την Καίτη Γκρέυ. Δισκογραφήθηκε επίσης από τη Γλυκερία στα «Σμυρναίικα».
  • Δυο κοπέλες μ’ αγαπούνε (ό.π.,167). Το τολμηρό ερωτικό θέμα (έχει παράλληλες σεξουαλικές σχέσεις και με τις δυο) και η μορφή (χωρίζεται σε στροφές) δηλώνει τραγούδι του αστικού χώρου. Εξάλλου είχε καταγραφεί και από τον Γκυ στην Κωνσταντινούπολη.
  • Ξένος είμ’ από τη Σμύρνη (ό.π.,173) το πραματευτόπουλο από τη Σμύρνη πτώχευσε, προλεταριοποιήθηκε, σύμφωνα και με μεταγενέστερες παραλλαγές, και δουλεύει σε ξένο μέρος ως δουλευτής (χειρώνακτας εργάτης) με πολύ επαχθείς όρους. Από τα πιο άγνωστα σμυρναίικα και παραγνωρισμένα τραγούδια.
  • Πέντε ημερών νυφούλα (ό.π.,193). Ταυτίζεται με το «Δώδεκα χρονών κορίτσι». Διασκευάστηκε από το Σωτήρη Γαβαλά σε ρυθμό ζεϊμπέκικο και δισκογραφήθηκε με το Στελλάκη Περπινιάδη. Επανεκδόθηκε στη σειρά «Τα αρχεία του ρεμπέτικου» με επιμέλεια Κουνάδη. Υπάρχει κι άλλη παραλλαγή κάτω από τον τίτλο «Δώδεκα χρονών κορίτσι» σε γαλλική μετάφραση του Φωριέλ (ό.π., 202).
  • Σαν πας, Μαρού μου, στο νερό (ό.π.,194). Τραγούδι με τολμηρή ερωτική αλληγορία, δισκογραφήθηκε σε ρυθμό ζεϊμπέκικο.
    Εις την κυρίαν Ευφροσύνην (ό.π.,198). Κεντρικό πρόσωπο η κυρά Φροσύνη, που την κλαίνε τα Γιάννενα, επειδή την έπνιξε ο Αλή Πασάς στη λίμνη. Αστικο-λαϊκό στη μορφή, τραγούδι του γιαννιώτικου αστικού χώρου.
  • Στην Πόλη είναι ένα νερό (ό.π., 202). Το πρωτότυπο ελλείπει, υπάρχει όμως η γαλλική μετάφραση του Φωριέλ. Το τραγούδι δηλώνει Κωνσταντινούπολη.

Η καταγραφή της «Εβραιοπούλας» αλλά και μιας πληθώρας άλλων τραγουδιών, από το 1823-1826, δείχνει ότι τα τραγούδια αυτά, διατηρημένα στη μνήμη ή στα χειρόγραφα των πληροφορητών του Φωριέλ, υπήρχαν αρκετά χρόνια πριν από τις παραπάνω χρονολογίες. Αλλά, το κυριότερο, ανατρέπουν το αυθαίρετο χρονικό όριο του 1850, που ο Κουνάδης θεωρεί πως είναι το αρχικό ορόσημο του αστικο-λαϊκού τραγουδιού. Αν το εξετάσουμε και με την κοινή λογική, ένα τέτοιο χρονικό όριο δεν δικαιολογείται. Η αρχή ενός τόσο σημαντικού είδους, που συντρόφεψε και θα συντροφεύει τη ζωή των Νεοελλήνων για πάρα πολλά χρόνια, χωρίς διακοπή, δεν μπορεί να έπεσε αναίτια, ανεξήγητα και απροειδοποίητα από τον ουρανό, αλλά θα έχει κάποιες αιτίες ιστορικές, εθνολογικές, γλωσσικές, κοινωνικές...

Ένα είδος που αριθμεί μυριάδες καλλιτεχνικά δείγματα και που αποτελεί σίγουρα πολιτιστική κληρονομιά της Ελλάδας και της ανθρωπότητας, δεν μπορεί να εξαρτάται από την επάρκεια ή ανεπάρκεια ενός μεμονωμένου μελετητή. Ιδιαίτερα αν ο μεμονωμένος αυτός μελετητής αγνοεί ή παραλείπει να ενημερωθεί και να διαβάσει πληροφορίες που είναι περίοπτες και προσιτές στον καθένα. Το αστικο-λαϊκό τραγούδι, που είναι η ταυτότητα του Νεοέλληνα, δεν είναι χόμπι κανενός και κανείς δεν έχει το δικαίωμα να διαστρεβλώνει την ιστορία και τη μελέτη του. Πέρα από τις καταγραφές του Φωριέλ, υπάρχουν πολύ πιο παλιές καταγραφές λαϊκών τραγουδιών του αστικού χώρου. Βρίσκονται στο Χειρόγραφο της Βιέννης, που αγόρασε ο Αυστριακός πρεσβευτής στην Κωνσταντινούπολη Μπούζμπεκ, κατά τη διάρκεια του 16ου αιώνα και το χάρισε μαζί με πολλά άλλα στη Βιβλιοθήκη της Βιέννης. Αρκετά πολύστιχα και δίστιχα στο Χειρόγραφο αυτό έχουν τη σφραγίδα του αστικού χώρου, αφού το ίδιο το χειρόγραφο και οι χρήστες του κυκλοφορούσαν στην Κωνσταντινούπολη, αλλά και επειδή η βασιλίδα των πόλεων αναφέρεται επανειλημμένα μέσα στους στίχους.

Αρκετά από αυτά προέρχονταν από την προφορική παράδοση και καταγράφηκαν στο τεφτέρι-χειρόγραφο ίσως για να βοηθούν τη μνήμη κάποιου επαγγελματία τραγουδιστή ή μουσικού, που τα χρειαζόταν για να τα τραγουδά στους γάμους, στα πανηγύρια και σε άλλες περιστάσεις. Μάλιστα κάποια συγκεκριμένα τραγούδια που βρίσκονται στο Χειρόγραφο της Βιέννης μεταδόθηκαν από στόμα σε στόμα και από γενιά σε γενιά μέχρι τις μέρες μας και δισκογραφήθηκαν κάτω από το χαρακτηρισμό «ρεμπέτικα» (που τόσο αρέσει στον Παναγιώτη Κουνάδη), κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι:

  • Η μηλιά (Pernot, 1931, 14)
    Ταυτίζεται με το τραγούδι «Μηλιά φορτωμένη μήλα», στο οποίο αναφερθήκαμε παραπάνω.
  • Εμπερδεύτηκα στα δίχτυα (ό.π.,34)
    Δίστιχο που αποτέλεσε τη βάση για τα τραγούδια «Με μπερδέψαν ένα βράδυ» του Χαρίλαου Κρητικού και «Οι φωνογραφιτζήδες» του Γιώργου Μπάτη. Εξάλλου, παραλλαγή του διστίχου αυτού υπάρχει στο τραγούδι «Για μια Κουτσουκαριώτισσα» του Μπαγιαντέρα. Και τα τρία επανεκδόθηκαν με επιμέλεια Κουνάδη κάτω από τον χαρακτηρισμό ρεμπέτικα!
  • Έχεις τα μαλλιά μετάξι (ό.π.,54)
    Δισκογραφήθηκε ως τραγούδι του αστικού χώρου από τη Σμύρνη και την Ερυθραία.
  • Κυνηγός και πέρδικα (ό.π.,62)
    Ερωτική αλληγορία που καταγράφηκε σε πολλά μέρη της Ελλάδας και ιδιαίτερα στη Χίο. Δισκογραφήθηκαν παραλλαγές της από τη Σμύρνη και την Ερυθραία.

Όλα αυτά μεταθέτουν τα αρχικά χρονικά όρια του αστικο-λαϊκού τραγουδιού στο 15ο αιώνα και ακόμα πιο πριν. Και πάλι, αν χρησιμοποιήσουμε την κοινή λογική, θα καταλήξουμε σε συμπέρασμα ότι δεν είναι δυνατόν να υπήρξαν πόλεις που οι άνθρωποι -και μάλιστα των λαϊκών στρωμάτων- να μην τραγουδούσαν. Άρα δεν υπήρξαν πόλεις χωρίς αστικο-λαϊκό τραγούδι. Θα έμοιαζαν με σκορδαλιά χωρίς σκόρδο... Το ζητούμενο είναι η αρχή του νεοελληνικού αστικο-λαϊκού τραγουδιού, όπως το γνωρίσαμε κατά τη διάρκεια του 19ου και του 20ού αιώνα. Η αρχή του νεοελληνικού τραγουδιού είναι αυτονόητο ότι συμπίπτει με την αρχή της νεοελληνικής γλώσσας, η οποία εμφανίζεται διαμορφωμένη από τον 9ο και 10ο αιώνα μ.Χ., όπως βλέπουμε στα Πτωχο-προδρομικά ποιήματα και στα Ακριτικά τραγούδια. Η αρχή του αστικο-λαϊκού, όπως το ξέρουμε, δηλαδή ένα είδος με ομοιοκατάληκτες στροφές, που ανάμεσά του παρεμβάλλονται οργανικά ορχηστρικά κομμάτια, ήρθε μετά την πρόσληψη της ιταλικής ρίμας από τους Νεοέλληνες και τη συγκρότηση του ομοιοκατάληκτου διστίχου. Αυτό έγινε λίγο πριν το 1400 και το αργότερο μέχρι το 1500. Αυτό το χρονικό ορόσημο επιβεβαιώνεται περίτρανα και από το Χειρόγραφο της Βιέννης, με αστικο-λαϊκά τραγούδια που εν τέλει δισκογραφήθηκαν κατά τον 20ό αιώνα. Όπερ έδει δείξαι!

Τώρα δημιουργείται το ερώτημα πώς όλα αυτά τα λαϊκά τραγούδια του αστικού χώρου, που καταγράφηκαν άλλα από το 1500 και άλλα από το 1823-1824, διέφυγαν της προσοχής του μελετητή και συλλέκτη Παναγιώτη Κουνάδη; Αφού ο ίδιος επανεξέδωσε τη συντριπτική πλειοψηφία αυτών των τραγουδιών σε δίσκους, πώς και δεν πήρε είδηση ότι αυτά είχαν ζωή μερικών αιώνων;

Από όλα αυτά βγαίνει το συμπέρασμα ότι άλλο πράγμα είναι το εμπόριο τραγουδιών, στο οποίο επιδίδεται τώρα το συγκρότημα Λαμπράκη και διάφοροι ρεμπετοκάπηλοι και άλλο η επιστημονική μελέτη του αστικο-λαϊκού τραγουδιού. Για ακόμα μια φορά φαίνεται ότι η Ιφιγένεια της αλήθειας θυσιάστηκε στο βωμό της οικονομικής σκοπιμότητας και της ματαιοδοξίας.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

  • Fauriel C., 1999α, Ελληνικά Δημοτικά Τραγούδια τ. Α΄, Ηράκλειο.
  • Fauriel C.,1999β, Ελληνικά Δημοτικά Τραγούδια τ. Β΄, Ηράκλειο.
  • Κουνάδη Π., 2010, Τα Ρεμπέτικα. Ένα ταξίδι στο λαϊκό αστικό τραγούδι των Ελλήνων. Νο1, Αθήνα.
  • Pernot H., 1931, Chansons populaires Grecques, Παρίσι.

αναζήτηση στην κλίκα

online τώρα

68 αναγνώστες διαβάζουν τώρα την κλίκα