άρθρα

τα άρθρα της κλίκας

Κάποτε υπήρχαν άνθρωποι που τους σέβονταν όλοι. Κάποτε, όταν η κατρακύλα έπαιρνε ανησυχητικές διαστάσεις, παρεμβαίνανε με επιστολές στις εφημερίδες συνοψίζοντας το μέσο λαϊκό συμφέρον και τα πράγματα ξαναμπαίνανε σε μια κάποια τάξη. Θυμάμαι να διερωτώνται «Τι θα γίνει μ' αυτό το χάλι; Δεν έχει μιλήσει ακόμα ο Ελύτης; Ο Θεοδωράκης τι λέει; Ο Χατζιδάκις είπε τίποτα στο Τρίτο;». Αυτό το είδος των ανθρώπων στις μέρες μας δεν υπάρχει. Και αν κατά λάθος υπάρξει, έχω την εντύπωση πως με κάποιο τρόπο θα του γίνει λοβοτομή χωρίς αναισθησία. Αλλά, μπα, δε θα χρειαστεί κάτι τέτοιο. Οι εποχές είναι απελπιστικά στείρες. Και ώσπου να ξαναγίνουν γόνιμες, υπάρχουν έργα για να σπουδάζουμε όσο κοιμάται ο πολιτισμός. Όσο κοιμάται η ποίηση που είναι η φωνή του.

Άξια εστί τα έργα


Της Δικαιοσύνης Ήλιε νοητέ
*
και μυρσίνη εσύ δοξαστική
μη παρακαλώ σας μη
*
λησμονάτε τη χώρα μου
Αετόμορφα έχει τα ψηλά βουνά
*
στα ηφαίστεια κλήματα σειρά
και τα σπίτια πιο λευκά
*
στου γλαυκού το γειτόνεμα!
Της Ασίας αν αγγίζει απότημια
*
της Ευρώπης λίγο αν ακουμπά
στον αιθέρα στέκεινα
*
και στη θάλασσα μόνη της!
Και δεν είναι μήτε ξένου λογισμός
*
και δικού της μήτε αγάπη μια
μόνο πένθος, άχ, παντού
*
και το φως ανελέητο!
Τα πικρά μου χέρια με τον Κεραυνό
*
τα γυρίζω πίσω απ' τον Καιρό
τους παλιούς φίλους καλώ
*
με φοβέρες και μ' αίματα!
Μα 'χουν όλα τα αίματα ξαντιμεθεί
*
κι οι φοβέρες αχ λατομηθεί
και στον έναν ο άλλος μπαίνουν
*
εναντίον οι άνεμοι!
Της Δικαιοσύνης ήλιε νοητέ
*
και μυρσίνη συ δοξαστική
μη παρακαλώ σας μη
*
λησμονάτε τη χώρα μου!
Οδυσσέα Ελύτη ΤΟ ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ (1959) – Τα Πάθη, Ανάγνωσμα Τρίτο, Η Μεγάλη Έξοδος.

Ο Οδυσσέας Αλεπουδέλης (ψευδώνυμο Ελύτης) γεννήθηκε το Νοέμβρη του 1911 στο Ηράκλειο της Κρήτης και μεγάλωσε στην οδό Σόλωνος και αργότερα στην Πλατεία Αμερικής, στη Μοσχονησίων. Σχολείο πήγε απ' τα έξι του, στο ιδιωτικό Λύκειο Μακρή της Ιπποκράτους, όπου δίδασκαν καθηγητές όπως οι Γ. Αποστολάκης, Ι. Μ. Παναγιωτόπουλος και ο Ι. Θ. Κακριδής. Γιος καλοστεκούμενης αστικής οικογένειας, έζησε σε περιβάλλον κοντινό προς τον Ελ. Βενιζέλο. Ήταν παρών στην απογείωση, την τραγική διάψευση και πτώση του ελληνισμού και της Μεγάλης Ιδέας που στήριξε το γένος από την τουρκοκρατία ως τους Βαλκανικούς Πολέμους. Εντυπώσεις, αισθήματα και εθνικό σημάδεμα, κοινό χαρακτηριστικό όλης της γενιάς του.

«...Ένα θέμα, για να το εξαντλήσω, δεν έχω άλλο τρόπο παρά να το ζήσω. Γράφοντας. Που σημαίνει ότι βουτώ μέσα του πολύ προτού ξεκαθαρίσω τι θέλω να πω, και αφήνομαι να πλανηθώ εδώ κι εκεί, κατά προτίμηση στις γωνίες του τις πιο σκοτεινές, προσπαθώντας να βλέπω, ή αν όχι, τουλάχιστον να ψαύω και να αναγνωρίζω. Οσο μπορώ. Γιατί, δυστυχώς, πολλές φορές να ρεύματα με παρασύρουν, ξεχνιέμαι μπροστά σε κάτι που μ' αρέσει...».

(Οδυσσέας Ελύτης, «Ανοιχτά χαρτιά», Τρίτη έκδοση οριστική, Ίκαρος 1987)

Η πρώτη επαφή μου με τον Ελύτη ήταν στις αρχές του '70. Βραδινές συζητήσεις σε σαλόνια που φωτίζονταν περισσότερο απ' τη σπίθα στη ματιά των συζητητών και λιγότερο απ' το χαμηλωμένο φως του λαμπατέρ. Χούντα τότε και οι μικρότεροι παρακολουθούσαμε με ανοιχτό το στόμα σφοδρές συζητήσεις για την ποίηση, για τη μουσική, για τη λογοτεχνία. Εμείς, σαν μικρότεροι και περισσότερο αιμοβόροι θέλαμε πολεμικά ανακοινωθέντα. Χάνει η χούντα; Κερδάμε εμείς; Αλλά οι μεγαλύτεροι το χαβά τους. Λιγότερες οι κουβέντες για την χούντα και περισσότερες για την Τέχνη.

«Την μαγεία δεν την πιάνεις με την ερμηνεία της μαγείας, πόσο μάλλον με την περιγραφή της ερμηνείας της μαγείας. Ή κελαηδάς ή σωπαίνεις. Δε λες: αυτό που κάνω είναι κελαηδητό. Αλίμονο. Αν νογούσανε τα πουλιά, θα μας έπαιρναν με τις πέτρες - συγνώμην, με τις κουτσουλιές ήθελα να πω».

(Οδυσσέας Ελύτης, «Εν Λευκώ», Τα Μικρά Έψιλον, Ίκαρος 1992)

Και εκεί, στα σαλόνια μάθαμε πως κάποια συγκεκριμένη ποίηση προκαλούσε δημιουργικές εντάσεις στους συζητητές, αναβιβάζοντας εαυτή σε επίκαιρη και υποβιβάζοντας την ίδια στιγμή την ποίηση των Νέων Ελληνικών του σχολείου μας σε ποίηση νωθρή, ουδέτερη. Ο Ελύτης προκαλούσε ιδιαίτερη ανάταση. Είχαν προηγηθεί οι μελοποιήσεις του Ανθυπολοχαγού σε μουσική Νότη Μαυρουδή (1968), οι Τύψεις σε μουσική Αργ. Κουνάδη (1968). Ηταν και ο Ηλιος ο Πρώτος σε μουσική Γ. Μαρκόπουλου (Παρίσι 1969). Όμως ήταν και η πρώτη εκτέλεση του λαϊκού ορατόριου του Μίκη Θεοδωράκη πάνω στο Αξιον Εστί με εκείνη την αναπάντεχη λαϊκή απήχηση. 19 Οκτωβρίου 1964, στην οδό Πανεπιστημίου στο Θέατρο REX, μια χρονιά μετά τη βράβευση του Σεφέρη με το Νόμπελ – η λεγόμενη και αποκατάσταση της αδικίας προς τον Παλαμά, τον Καζαντζάκη και τον Σικελιανό. Άρα, ήταν ο απόηχος της γόνιμης επταετίας '60 - '67 που προηγήθηκε της χούντας. Στις 28 Οκτωβρίου 1940 ο Ελύτης επιστρατεύεται σαν ανθυπολοχαγός και τον παγωμένο χειμώνα της ίδιας χρονιάς βρίσκεται στην πρώτη γραμμή πυρός. Ο 4ος Λόχος του 11ου Τάγματος έχει εισδύσει βαθιά μέσα στα Αλβανικά εδάφη. Άγιοι Σαράντα, Μπορς, Καλαράτες, Νιβίτσα, Μπούμπαρι, Μπολένα. Τον βρίσκει σοβαρότατος κοιλιακός τύφος και γλιτώνει μετά από μακρά ανάρρωση, μεταφερόμενος πρώτα στο Αγρίνιο και μετά στην Αθήνα. Το «Άξιον Εστί» το δουλεύει παράλληλα με το «Έξι και μια τύψεις για τον ουρανό» απ' το '57 ως το '59 που το έδωσε για τύπωμα. Οι κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες της περιόδου που σημάδεψαν την Ελλάδα, μετουσιώθηκαν δια χειρός Ελύτη σε ποίημα που ξεπέρασε τις προθέσεις του Ποιητή. Γιατί το έργο γράφτηκε με το αίμα που χύθηκε απ' τα μάτια του ποιητή...

«Στη ζωή, να πετύχεις κάμποσα ορτύκια σημαίνει: τα σκότωσες. Στην τέχνη: τ' ανάστησες. Η τέχνη, ακόμα και όταν οδηγείται προς τον θάνατο, τον ανεβαίνει, δεν πέφτει μέσα του. Και είναι γι' αυτό που όσο η ζωή σώνεται τόσο το έργο επιπλέει με το κεφάλι απ' έξω. (...) Αν φοβίζει κάτι τον συνειδητό καλλιτέχνη είναι ότι ξέρει πως τα πτώματα των κακών έργων είναι χειρότερα κι από των ανθρώπων».

(Οδυσσέας Ελύτης, "Εν Λευκώ", κεφ. Τα Μικρά Έψιλον, Ίκαρος 1992)

Ο Μίκης περιγράφει με αγάπη εκείνο το ανοιξιάτικο πρωινό που στις 3 το μεσημέρι πήρε απ' τα χέρια του ταχυδρόμου το «...Άξιον Εστί, δώρο ευγενικό του ποιητή, και το ίδιο βράδυ είχα σχεδιασμένα τα πρώτα μέρη, τη Γένεση και τα Πάθη».

Της αγάπης αίματα - με πορφύρωσαν
Και χαρές ανίδωτες - με σκιάσανε
Οξειδώθηκα μες στη - νοτιά των ανθρώπων
Μακρινή Μητέρα - Ρόδο μου Αμάραντο

(Οδυσσέα Ελύτη «ΤΟ ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ» (1959), Ανάγνωσμα Πέμπτο, Η Αυλή Των Προβάτων, ι')

Εξοπλισμένος επαρκώς με μουσικές σπουδές, αποπειράθηκε να ισορροπήσει το καθαρά λαϊκό με τις έντεχνες μουσικές μορφές του "όπως παρουσιάζονται είτε από την ορχήστρα, είτε απ' τον ψάλτη (βαρύτονο) είτε απ' τη χορωδία". Αντιμετώπισε τη ρωμαλέα παρουσία του ποιητικού κειμένου σαν το Λόγο του Λαού και τα "Πάθη" σαν τα δικά του Πάθη. Αυτή ήταν η προσέγγιση που έδωσε την αληθινή, την μεγάλη τέχνη. Υπάρχει ένα σημείο, μια διασταύρωση στη ζωή που η πινακίδα γράφει: "Από εδώ ΑΥΤΟΙ, από εκεί ΕΓΩ". Ο Μίκης πήρε τον πρώτο δρόμο και η τεχνική, οι μουσικές φόρμες, η απήχηση στον κόσμο ήρθαν πιο εύκολα. Γι' αυτό νομίζω πως τις κακές, τις ανάξιες λύσεις, κακώς τις λέμε "εύκολες". Σε βάθος χρόνου αποδεικνύονται πιο δύσκολες. Στο μελοποιημένο «Άξιον Εστί» υπάρχει ένα σημαντικό εύρημα που δεν συναντιέται στην παράδοση: Είναι ο διάλογος του Κορυφαίου με τον Χορό. Στοιχείο που, μαζί με τόσα άλλα, σε ένα περισσότερο γόνιμο μέλλον θα αξιολογηθεί επαρκέστερα και θα συσσωρευτεί χρήσιμο υλικό για τον επόμενο Μίκη. Τον Μίκη των παιδιών που γεννιούνται τώρα.

«ΕΛΕΓΑ ΚΑΠΟΤΕ ΠΩΣ μπαίνω μέσα στο στίβο του λαϊκού μας τραγουδιού σαν ένας μαθητής που φιλοδοξεί να γράψει το ίδιο απλά και αυθόρμητα, όσο και οι λαϊκοί μας συνθέτες. Δεν ήταν σχήμα λόγου αυτό, αλλά μια αληθινή πράξη ζωής. Όμως για ποιο λόγο; Γιατί είχα πια σιγουρευτεί πως ο δρόμος της δυτικής τέχνης, που μάθαμε στα ωδεία, ήταν κλειστός, δίχως διέξοδο. Είχα πάει στην Ευρώπη για να ανακαλύψω καινούργιους μουσικούς ορίζοντες και βρέθηκα κλεισμένος σε φανταστικές αποθήκες από μπετόν γεμάτες μουσική από νάιλον. Και όμως, εδώ στην πατρίδα μας, η μουσική ήταν ακόμη ζωντανή».

(Μίκη Θεοδωράκης, "Περί Τέχνης", κεφ. Αξιον Εστί, εκδ. Παπαζήση 1976)

Το μελοποιημένο «Άξιον Εστί» είναι γόνος του Ποιητή και του Μουσικού που ήσαν έτοιμοι από καιρό, προτού καν γεννηθούν. Γι’ αυτόν τον γόνιμο παραλογισμό φρόντισε η ιστορική συγκυρία. Ο «Επιτάφιος», το «Αρχιπέλαγος», η «Πολιτεία» και αργότερα το «Τραγούδι του Νεκρού Αδελφού» ήσαν τέσσερις κύκλοι τραγουδιών, όπου, με ευλαβική θα 'λεγα προσοχή, επεδίωξα να μείνω πιστός στα γνωστά καλούπια, μελωδικά και ρυθμικά, του λαϊκού μας τραγουδιού. Όμως, παράλληλα, έχοντας μακροπρόθεσμο στόχο μου τη δημιουργία έντεχνου μουσικού έργου, ολότελα νεοελληνικού, γύμναζα τα μουσικά μου όπλα επιχειρώντας εξόδους από τις αυστηρές φόρμες της λαϊκής μας μουσικής. Οι «Λιποτάκτες» και αργότερα τα «Επιφάνια», ήταν γυμνάσματα αυτού του είδους, ωσότου γνώρισα το «Άξιον Εστί» του Οδυσσέα Ελύτη. Ήταν για μένα μια μεγάλη εύνοια της Θεάς Τύχης να βρεθώ μπροστά σ' αυτό ακριβώς το ποιητικό έργο, που όλες θαρρείς οι διανοητικές, αισθητικές, συναισθηματικές και ιδεολογικές μου προσμονές και απαιτήσεις είχαν στραμμένες τις κεραίες τους προς την κατεύθυνσή του.

(Μίκης Θεοδωράκης, "Περί Τέχνης", κεφ. Άξιον Εστί, εκδ. Παπαζήση 1976)

Το έργο ακολουθεί τη δική του ανεξάρτητη πορεία στο χρόνο, αγαπήθηκε ίσως όσο κανένα άλλο και δημιούργησε ένα αισθητικό προηγούμενο που βαρύνει όχι μόνο εμάς, για τους οποίους -ενδεχομένως- γράφτηκε, αλλά και τους ίδιους τους δημιουργούς του. Το «Άξιον Εστί» είναι ο καθρέφτης που ο λαός μας βλέπει μέσα του το ιστορικό του πρόσωπο.

(Μίκης Θεοδωράκης, «Περί Τέχνης», κεφ. Άξιον Εστί, εκδ. Παπαζήση 1976)

Πρώτη έκδοση:

1964 HIS MASTERS VOICE
Σε τρεις δίσκους 45 στροφών 7PG3488, 7PG3489, 7PG3490
  1. Όψις Πρώτη: Ένα το χελιδόνι
  2. Όψις Δευτέρα: Με το λύχνο του άστρου
  3. Όψις Τρίτη: Της Δικαιοσύνης ήλιε νοητέ
  4. Όψις Τετάρτη: Της αγάπης αίματα
  5. Όψις Πέμπτη: Ανοίγω το στόμα μου
  6. Όψις Έκτη: Άξιον Εστί
Με τη σημείωση: «Το ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ είναι ένα ολοκληρωμένο έργο που αποτελείται από μουσική και τραγούδια για να εκδοθούν σε δίσκους όλα μαζί». Μ. Θεοδωράκης. Εξώφυλλο: Γιάννης Τσαρούχης.

Ο δίσκος των 33 στροφών κυκλοφόρησε το 1964 με νέο εξύφυλλο. Το 1987 βγήκε η έκδοση της ΕΜΙ σε κασετίνα με 2 CD (14C Ο45-702012 και Ο45-702022). Η διάρθρωση του έργου σε ενότητες, τόσο για το δίσκο LP33 όσο και για το CD φαίνεται στον κατάλογο που ακολουθεί:

Περιεχόμενα CD
LP
Η ΓΕΝΕΣΙΣ
(Θ. Δημήτριεφ – Χορωδία – Ορχήστρα)
1o CD
1o track
6:18
1ος Δίσκος
Α' Πλευρά
ΤΑ ΠΑΘΗ
(α) Ιδού Εγώ Λοιπόν (Θ. Δημήτριεφ – Χορωδία – Ορχήστρα)
(β) Η Πορεία Προς το Μέτωπο (Μάνος Κατράκης)
(γ) Ενα το Χελιδόνι (Γρ. Μπιθικώτσης – Χορωδία – Ορχήστρα)
1o CD
2o track
9:37
ΤΑ ΠΑΘΗ
(δ) Τα Θεμέλιά μου Στα Βουνά (Θ. Δημήτριεφ – Χορωδία – Ορχήστρα)
(ε) Με το Λύχνο του Αστρου (Γρ. Μπιθικώτσης – Χορωδία – Ορχήστρα)
(ζ) Η Μεγάλη Εξοδος (Μάνος Κατράκης)
(η) Της Δικαιοσύνης Ηλιε Νοητέ (Γρ. Μπιθικώτσης – Χορωδία – Ορχήστρα)
1o CD
3o track
16:18
1ος Δίσκος
Β' Πλευρά
ΤΑ ΠΑΘΗ
(θ) Ναοί στο Σχήμα Του Ουρανού (ορχήστρα)
(ι) Της Αγάπης Αίματα (Γρ. Μπιθικώτσης – Χορωδία – Ορχήστρα)
(κ) Ναοί στο Σχήμα Του Ουρανού (Θ. Δημήτριεφ – Χορωδία – Ορχήστρα)
(λ) Προφητικόν (Μάνος Κατράκης)
(μ) Ανοίγω το Στόμα μου (Γρ. Μπιθικώτσης – Χορωδία – Ορχήστρα)
(ν) Σε Χώρα Μακρυνή (Θ. Δημήτριεφ – Χορωδία – Ορχήστρα)
2o CD
1o track
22:42
2ος Δίσκος
Α' Πλευρά
ΤΟ ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ
(Θ. Δημήτριεφ – Χορωδία – Ορχήστρα)
2o CD
2o track
15:38
2ος Δίσκος
B' Πλευρά

Άλλες εκδόσεις ή εκτελέσεις του Εργου:

Έκδοση της ΕΜΙ 2002, με Γ. Κότσιρα, Ανδρέα Κουλουμπή, Γιάννη Φέρτη και Ιωάννα Φόρτη.
Επανέκδοση του αρχικού CD του 1987 από την MINOS EMI το 2003.

Έκδοση της MINOS EMI του 1989 με Γιώργο Νταλάρα, Νικήτα Τσακίρογλου και Ανδρέα Κουλουμπή.

Στο Internet:
Το site του Σαραντάκου όπου θα βρείτε πολύ υλικό ("...παρμένα από παλιότερο δικτυακό αφιέρωμα του ΕΜΠολυτεχνείου...") www.sarantakos.com/keimena.html δείτε το link "Ε" για "Ελύτης" και παραπέρα links για το έργο του ποιητή.

αναζήτηση στην κλίκα

online τώρα

23 αναγνώστες διαβάζουν τώρα την κλίκα