μουσική παιδεία

ο δάσκαλος της μουσικής με μια... κλίκα στην οθόνη του υπολογιστή σου - ερμηνείες, σχόλια και γνώσεις για δύσκολα ή εύκολα μουσικά θέματα

Μετά τη μελωδική ανάλυση του Χιτζάζ από τους συναδέλφους του συγκροτήματος «Δρόμος» σκέφτηκα ότι καλό θα ήταν να γίνει κάτι ανάλογο και για τους κιθαρίστες. Πριν προχωρήσουμε θα πρέπει να ξεκαθαρίσουμε ορισμένα πράγματα.

Στην ουσία, όταν μιλάμε για αρμονική ανάλυση ενός δρόμου, μιλάμε για δύο ασύμβατες μεταξύ τους έννοιες. Οι λαϊκοί δρόμοι είναι στην ουσία μια «μετάλλαξη» των μακάμ, τα οποία δημιουργήθηκαν για να εξυπηρετήσουν ένα μουσικό σύστημα καθαρά μονοφωνικό. Η κάθετη εναρμόνιση λοιπόν σε μια τέτοια κλίμακα παρουσιάζει ορισμένα θεωρητικά αδιέξοδα, μιας και εφαρμόζουμε κανόνες της ευρωπαϊκής μουσικής (που υποστηρίζει την πολυφωνία) σε τροπικές κλίμακες(που υποστηρίζουν τη μονοφωνία). Όλα αυτά βέβαια είναι καθαρά θεωρητικά γιατί πρακτικό πρόβλημα ποτέ δεν υπήρχε.

Όπως σε όλα νομίζω, η θεωρία ακολουθεί και προσπαθεί να εξηγήσει την πράξη. Αυτό θα προσπαθήσουμε να κάνουμε και εμείς. Έχουμε και λέμε λοιπόν:
Για να κατανοήσουμε καλύτερα τους λαϊκούς δρόμους, θα πρέπει να δανειστούμε από τη μουσική παράδοση των λαών της Ανατολικής Μεσογείου (προς αποφυγή παρεξηγήσεων, εκεί εντάσσω και τον τόπο μου) τους όρους τετράχορδο και πεντάχορδο καθώς και τις έννοιες συνημμένο και διαζευγμένο. Αυτό το κάνουμε για να είναι οι δρόμοι πιο ευκολομνημόνευτοι (αλλιώς είναι να θυμάσαι π.χ. 7 νούμερα στη σειρά λέγοντάς τα ένα-ένα και αλλιώς να τα λες ανά ομάδες, όπως λ.χ. ένα τηλεφωνικό νούμερο).

Επίσης η χρήση των τετραχόρδων και των πενταχόρδων μάς δίνει ένα εργαλείο επιπλέον για να λύσουμε ορισμένα θεωρητικά αδιέξοδα όπως θα δούμε στην πορεία. Τα τετράχορδα και τα πεντάχορδα είναι τα εξής:

Τετράχορδα

Πεντάχορδα

Όλοι οι λαϊκοί δρόμοι αποτελούνται από συνδυασμούς των παραπάνω. Οι συνδυασμοί μπορεί να είναι είτε τετράχορδο και πεντάχορδο ή το ανάποδο και τότε είναι αναγκαστικά συνημμένα, δηλαδή η τελευταία νότα του πρώτου τετραχόρδου ή πενταχόρδου είναι η πρώτη του επόμενου π.χ.

είτε δύο τετράχορδα διαζευγμένα, δηλαδή ανάμεσα στην τελευταία νότα του πρώτου τετραχόρδου και την πρώτη του δεύτερου μεσολαβεί ένας τόνος. Π.χ.

Το είδος του δρόμου δηλαδή εάν είναι ματζόρε ή μινόρε καθορίζεται από το είδος του πρώτου τετραχόρδου ή πεντάχορδου. Ας δούμε πιο συγκεκριμένα τον Χιτζάζ. Η δομή του είναι τετράχορδο Χιτζάζ και πεντάχορδο μινόρε.

Εάν εφαρμόσουμε τώρα τον κανόνα της ευρωπαϊκής μουσικής για το σχηματισμό συγχορδιών, προκύπτουν οι εξής συγχορδίες:

Οι κύριες συγχορδίες, δηλαδή αυτές (ή κάποιες από αυτές) που θα χρησιμοποιήσουμε κατά 99,9% σε ένα Χιτζάζ κομμάτι, είναι οι συγχορδίες της Ι, ΙΙ, IV και VII βαθμίδας. Θα πρέπει να πω εδώ ότι η χρήση της συγχορδίας της δεύτερης βαθμίδας κατά τη γνώμη μου είναι μάλλον νεωτερισμός. Αυτό μπορούμε να το καταλάβουμε καλύτερα εάν δούμε τη δομή της μη συγκερασμένης εκδοχής του Χιτζάζ η οποία είναι:

Βλέπουμε λοιπόν ότι η δεύτερη βαθμίδα είναι πιο ψιλή δηλ. πιό κοντά προς το Σι και για την εναρμόνιση αυτής της νότας η μόνη συγχορδία που θα μπορούσε να μπει είναι αυτή της 7ης βαθμίδας αχαρακτήριστη, δηλαδή χωρίς τη χρήση της τρίτης βαθμίδας. Όσο λοιπόν τα μακάμ ήταν στο προσκήνιο (κατ' εμέ μέχρι την περίοδο της λογοκρισίας) η εναρμόνιση στο Χιτζάζ ήταν πιο λιτή. Με την πάροδο του χρόνου και αφού τα αυτιά μας «σκλήρυναν» αρκετά, άρχισε να χρησιμοποιείται έντονα και η δεύτερη βαθμίδα.

Επειδή ο Χιτζάζ μελωδικά είναι δρόμος που προσφέρεται για παιξίματα όλων των ειδών, από γρήγορα χασαποσέρβικα μέχρι πολύ αργά ντουζένια, ο τρόπος με τον οποίο θα χρησιμοποιήσουμε τις συγχορδίες πρέπει να είναι πολύ προσεκτικός έτσι ώστε να υποστηρίζουμε κάθε φορά το ύφος που θέλουμε να δώσουμε στο κομμάτι. Στα παραδείγματα που ακολουθούν εναρμονίζουμε με τρεις διαφορετικούς τρόπους την ίδια μελωδία που είναι γραμμένη σε Ρε Χιτζάζ.

Παράδειγμα 1

Παράδειγμα 2

Παράδειγμα 3

Ο τρόπος συνοδείας που υπάρχει στο 3ο παράδειγμα είναι καλή άσκηση για τη χρήση εναλλακτικών μπάσων από την κιθάρα για την εναρμόνιση ενός δρόμου Χιτζάζ. Σε ένα ρυθμό π.χ. χασάπικο στην πρώτη θέση παίζουμε την 1η βαθμίδα του δρόμου και στην άρση την εναρμονίζουμε με μία κύρια συγχορδία του δρόμου. Το ίδιο κάνουμε για όλες τις βαθμίδες της κλίμακας χωρίς να μας ενδιαφέρει η οκτάβα στην οποία θα παιχτεί το μπάσο. Π.χ.

Το ίδιο μπορεί να γίνει για όλες τις τονικότητες. Τις θέσεις που μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε για να παίξουμε την κλίμακα μπορούμε να τις χωρίσουμε σε δύο κατηγορίες. Τις ανοικτές, αυτές δηλαδή που χρησιμοποιούν ανοικτές χορδές και τις κλειστές θέσεις, αυτές που δε χρησιμοποιούν ανοικτές χορδές και είναι ιδανικές για εύκολα τρανσπόρτα. Για τέσσερις τονικότητες προτιμούμε τις ανοικτές θέσεις γιατί έχουν καλύτερο ηχητικό αποτέλεσμα. Αυτές είναι οι Ε, F, A και D. (Ο ανοικτός κύκλος είναι η τονική μας. Οι κύκλοι που βρίσκονται έξω από το σχήμα είναι ανοικτές χορδές.)

D

Και η δακτυλοθεσία που ακολουθούμε είναι 0, 1, 4, 0 (αλλαγή οκτάβας), 0, 1, 3, 0.

D 2

Και η δακτυλοθεσία που ακολουθούμε είναι 0, 1, (αλλαγή οκτάβας) 2, 3, 0, 1, 3, 0.

Ε

Και η δακτυλοθεσία που ακολουθούμε είναι 0, 1, 4, 0, 2, 3, 0, 2. Αυτή την δακτυλοθεσία ακολουθούμε για να παίξουμε και Α Χιτζάζ.

F

Και η δακτυλοθεσία που ακολουθούμε είναι 1,2,0,1,3,4,1,3. Αυτή τη δακτυλοθεσία ακολουθούμε για να παίξουμε και Bb Χιτζάζ. Η κλειστή θέση με τονικό κέντρο είτε στη Λα είτε στη Μι χορδή είναι

Και η δακτυλοθεσία που ακολουθούμε είναι 2,3,1,1,3,4,1,3.

Τελειώνοντας να πούμε ότι για τη σολιστική εκδοχή της κιθάρας (υπάρχει και αυτή) εκτός από το κανονικό κούρδισμα πολύ ωραίο είναι και το ανοικτό Σολ κούρδισμα (οι χορδές από κάτω προς τα πάνω είναι Ρε Σι Σολ Ρε Σολ Ρε) που είναι ιδανικό για την τεχνική της «τσιμπιτής» κιθάρας.

Επιλέξτε τον τίτλο που επιθυμείτε για να δείτε το σχετικό video: {tab=Τετράχορδα - Πεντάχορδα}

{tab=Χιτζάζ ανοιχτή θέση Α}
{tab=Χιτζάζ ανοιχτή θέση Β}
{tab=Χιτζάζ κλειστή θέση}
{/tabs}