οργανοποιΐα

"μπουζούκι μου διπλόχορδο μπουζούκι μου καημένο, μονάχα εσύ παρηγορείς κάθε φαρμακωμένο"
για το μπουζούκι - και όχι μόνο...
 

Η κατασκευή βεβαίως ενός μουσικού οργάνου δεν είναι απλή υπόθεση, διότι χρειάζεται τεχνογνωσία την οποία ο κατασκευαστής αποκτά σιγά-σιγά, μεράκι αλλά και αρκετή υπομονή. Όσον αφορά τον εαυτό μου, οι πρώτες μου ανησυχίες για την οργανοποιία ξεκίνησαν γύρω στο 1984 όταν αγόρασα ένα όργανο που τότε έδωσα μια μικρή περιουσία για να το αποκτήσω. Μετά την αποτυχημένη αυτή αγορά άρχισε να τριγυρίζει στο μυαλό μου η ιδέα να φτιάξω κάτι δικό μου και σιγά-σιγά πρώτα με μπαγλαμαδάκια και τζουράδες σκαφτά ξεκίνησα γύρω στο 1985.

Στην αρχή λοιπόν αισθάνεται κανείς σαν μαθητευόμενος μάγος στην πορεία όμως ανακαλύπτει αρχές και καταλήγει σε συμπεράσματα , είτε με την λογική είτε με την παρατήρηση είτε με την εμπειρία. Με τις όποιες γνώσεις έχω αποκτήσει όλο αυτό το διάστημα ασχολούμενος με αυτή τη μαγική τέχνη, θα ξεκινήσουμε μια σειρά από άρθρα που αφορούν αφενός την κατασκευή του μουσικού αυτού οργάνου, αφετέρου πληροφορίες για μικροεπισκευές αλλά και για σοβαρότερες βλάβες και προβλήματα που παρουσιάζονται στην πορεία της ζωής του οργάνου. Οι ίδιες τεχνικές βέβαια εφαρμόζονται για την κατασκευή του τζουρά αλλά και του μπαγλαμά.

Τα μέρη του οργάνου

Η σκάφη

Η σκάφη ή σκάφος ή αλλιώς σώμα του οργάνου, έχει σχήμα αχλαδοειδές ή σχήμα αμυγδάλου, υπάρχουν όμως διάφορα σχήματα τα οποία καθορίζονται από τον κατασκευαστή. Το διαφορετικό σχήμα δεν αφορά μόνο το περίγραμμα του σκάφους αλλά τη συνολική γεωμετρία του, αν θα είναι βαθύ ή πιο ρηχό, φουσκωτό στα πλάγια ή προς το τέλος του κλπ. Ο κατασκευαστής επιλέγει κάποιο σχέδιο σκάφους πάνω στο οποίο πειραματίζεται έτσι ώστε να επιτύχει τον ήχο που κατά τη γνώμη του είναι ο καλύτερος. Το υλικό από το οποίο είναι κατασκευασμένο είναι ξύλο από καρυδιά ή σφενδάμι ή μουριά ή παλίσσανδρο ή τριανταφυλλιά (Rose wood) ή ακόμα και έβενο. Τα περισσότερα όργανα που φτιάχνονται στην Ελλάδα είναι από καρυδιά συνήθως βαμμένη σε χρώμα μαύρο. Κατά τη γνώμη μου στην Ελλάδα τα όργανα θα έπρεπε να φτιάχνονται με ελληνική καρυδιά επιλεγμένη, η οποία είναι πάρα πολύ καλής ποιότητας. Στη Λέσβο για παράδειγμα όπου μένω και συγκεκριμένα στην Αγιάσο υπάρχει καρυδιά εξαιρετικής ποιότητας και ωραίου χρώματος. Για να κατασκευαστεί η σκάφη πρέπει προηγουμένως να υπάρχει κάποιο καλούπι. Πάνω στο καλούπι τοποθετούνται μία-μία οι φέτες (δούγιες) του οργάνου έως ότου όλο το καλούπι καλυφθεί από το ξύλο.

Το μπράτσο

Το μπράτσο ή μανίκι ή μάνικο όπως λέγεται αποτελείται από δύο τμήματα: Το τμήμα αυτό που προσαρμόζεται στον τάκο του σκάφους, το επίπεδο του οποίου (μπράτσου) συμπίπτει περίπου με το επίπεδο του καπακιού και το καράολο ή κεφαλή, το ακραίο τμήμα του μπράτσου, πάνω στο οποίο μπαίνουν τα κλειδιά για τις χορδές.

Η ταστιέρα

Η ταστιέρα τοποθετείται πάνω στο μπράτσο και ξεκινά από την αρχή του καράολου για να καταλήξει στην αρχή περίπου της τρύπας στο καπάκι. Το ξύλο της ταστιέρας συνήθως είναι από έβενο ο οποίος βοηθά και στη σταθερότητα του μπράτσου αλλά και στην αντοχή από την τριβή από τα δάχτυλα. Όταν τοποθετηθεί η ταστιέρα στο μπράτσο το τελικό αποτέλεσμα θα πρέπει να είναι τέτοιο έτσι ώστε να υπάρχει μια μικρή κλίση προς τα πίσω (κούρμπα), η οποία να εξαλείφεται μετά από το κούρντισμα των χορδών αλλά και με την πάροδο του χρόνου. Η ταστιέρα χαράσσεται σε συγκεκριμένα διαστήματα για να τοποθετηθούν τα τάστα.

Ο καβαλάρης

Ο καβαλάρης είναι το εξάρτημα αυτό του οργάνου στο οποίο ακουμπάνε οι χορδές, οι οποίες με την ταλάντωσή τους μεταβιβάζουν τη δόνηση στο καπάκι. Προσαρμόζεται σε συγκεκριμένο σημείο πάνω στο καπάκι, κάθετα στον άξονα του οργάνου, έτσι ώστε η κάτω επιφάνειά του να ταιριάζει απόλυτα με την επιφάνεια του καπακιού. Συνήθως είναι κατασκευασμένος από έβενο και κόκαλο. Στην αρχή της ταστιέρας οι χορδές ακουμπάνε σε ένα μικρό τμήμα από κόκαλο κατάλληλα διαμορφωμένο το οποίο ονομάζεται προσκεφάλι ή ζυγός ή μικρός καβαλάρης.

Το καπάκι

Το καπάκι θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι το σπουδαιότερο μέρος του οργάνου, με την έννοια ότι επειδή από αυτό τελικά παράγεται ο ήχος, η ποιότητα του ήχου αλλά και η έντασή του εξαρτώνται από αυτό. Επίσης δένει και σταθεροποιεί το όργανο, καθώς η δυνάμεις που εμφανίζονται από την τάση των χορδών είναι μεγάλες. Έτσι η παλαιότητα του ξύλου, ο τρόπος κοπής του, τα νερά του, το πάχος του και η τελική του κατεργασία παίζουν καθοριστικό ρόλο στο τελικό ηχητικό αποτέλεσμα. Λέγοντας τελική κατεργασία εννοούμε εκτός από το πάχος του τον οπλισμό του (καμάρια), την ενίσχυσή του κάτω από την τρύπα αλλά και την καμπυλότητα την οποία θα του δώσουμε. Θα μπορούσαμε μάλιστα να πούμε ότι η θέση των καμαριών, το πάχος τους, η καμπυλότητά τους και η κατεργασία τους αποτελούν μερικά από τα περιβόητα μυστικά των κατασκευαστών. Παραδοσιακά το καπάκι φτιάχνεται από έλατο, αλλά και ο κέδρος δίνει εξαιρετικά ηχητικά αποτελέσματα. Έχω δει όργανο με καπάκι από μουριά αλλά και από σφένδαμο (κελεμπέκι), αλλά νομίζω πως και οι κιθάρες ovation έχουν καπάκι από ένα υλικό που καμιά σχέση δεν έχει με το ξύλο. Νομίζω πως είναι γραφίτης. Αυτό το αναφέρω θέλοντας να πω ότι υπάρχει σχετικότητα με την επιλογή των υλικών κατασκευής και ότι κάποιος κατασκευαστής μπορεί να επιτύχει πειραματιζόμενος εξαιρετικό ηχητικό αποτέλεσμα, με υλικά τα οποία θεωρούνται ακατάλληλα από κάποιον άλλο. Πάντως, πολύ σπάνια θα συναντήσει κάποιος όργανο που να μην είναι κατασκευασμένο με καπάκι από έλατο.

Η χορδιέρα

Στο πίσω μέρος του καπακιού, βιδώνεται πάνω στη σκάφη η χορδιέρα, η οποία χρησιμεύει για το γάντζωμα των χορδών οι οποίες τελικά θα καταλήξουν στα κλειδιά της κεφαλής (καράολου).

Η διακόσμηση

Περισσότερο στο μπουζούκι και λιγότερο στον τζουρά ή μπαγλαμά έχει καθιερωθεί η διακόσμηση (φιγούρες). Με τη διακόσμηση γίνεται αισθητικά ωραιότερο το όργανο, αν και το σημείο αυτό σηκώνει αρκετή συζήτηση, αλλά ορισμένα διακοσμητικά υλικά τοποθετούνται και για λόγους ουσίας. Για παράδειγμα στο περίγραμμα του καπακιού τοποθετούμε κάποιο φιλετάκι από ξύλο ή πλαστικό και στη συνέχεια κάποιο κορδονάκι από πλαστικό συνήθως που χρησιμεύει για την προστασία του ξύλου που είναι μαλακό (έλατο) και από τα χτυπήματα αλλά και από τον ιδρώτα. Επίσης γύρω από την οπή πάλι τοποθετείται κάποιο διακοσμητικό για αισθητικούς κυρίως λόγους. Επάνω στην ταστιέρα επίσης τοποθετούνται οι οδηγοί (τσαμπουκάδες), που βοηθούν τον μουσικό στη διαδικασία της εκτέλεσης. Στα πλαϊνά της ταστιέρας τοποθετείται πλαστικό υλικό (ασετόπαστα) και για λόγους αισθητικής, τελείωμα, αλλά και για να μη φθείρεται το ξύλο είτε από τον ιδρώτα είτε κατά την τοποθέτηση των τάστων. Επάνω στο καπάκι πάλι, προς το κάτω μέρος της τρύπας αλλά και δεξιά ή αριστερά από αυτήν, αναλόγως του αν ο παίχτης είναι δεξιόχειρας ή αριστερόχειρας, τοποθετείται κάποιο πλαστικό υλικό, κυρίως για να μη φθείρεται αυτό κατά το χειρισμό της πένας. Θα ήθελα να μείνω λίγο στο θέμα της διακόσμησης. Η διακόσμηση του οργάνου, θα έπρεπε να είναι το τελευταίο σημείο που θα απασχολήσει τον ενδιαφερόμενο. Δυστυχώς όμως μερικές φορές χάνεται η ουσία του θέματος επειδή της δίνεται ιδιαίτερη σημασία, με αποτέλεσμα αντί να συζητήσουμε με τον κατασκευαστή για τα υλικά από τα οποία θα κατασκευαστεί το όργανο, έτσι ώστε να προκύψει ένα όργανο που να είναι αξιόπιστο και να αντέχει στον χρόνο, εστιάζουμε την προσοχή μας στο αν θα βάλουμε όστρακα ή όχι, αν η σκάφη θα είναι διακοσμημένη κ.λπ. Στο σημείο αυτό νομίζω ότι θα έπρεπε να πούμε ορισμένα πράγματα για αντιλήψεις που επικρατούν στο χώρο, οι οποίες δημιουργούν μια στρεβλή εικόνα για το τι είναι καλό και τι όχι και που τελικά μπορεί να παίζουν καθοριστικό ρόλο στην αγορά του οργάνου.

Οι δούγιες (φέτες)

Παλαιότερα επικρατούσε η αντίληψη ότι η ποιότητα ενός οργάνου θα έπρεπε οπωσδήποτε να συμβαδίζει με πολλές δούγιες, με ταστιέρα από έβενο, με πλούσια διακόσμηση. Αυτή βέβαια ήταν η μισή αλήθεια και πιθανόν να ισχύει εν μέρει και σήμερα, αλλά μόνο για τα εμπορικά όργανα. Φανταστείτε ένα εμπορικό όργανο με 15 δούγιες το οποίο κοστίζει 200 ευρώ. Εάν κάποιος υπολογίσει το κόστος των υλικών, (σκάφος, καπάκι, πλαστικά, διακόσμηση, ταστιέρα που όλα τα όργανα πλέον έχουν εβένινη και εργασία), θα καταλάβουμε πόσο πρόχειρα θα πρέπει να είναι κατασκευασμένο. Εάν παρατηρήσουμε ένα εμπορικό όργανο πάλι με 60 δούγιες, θα δούμε ότι και το καπάκι θα είναι διαφορετικό, και η διακόσμηση θα είναι καλλίτερης ποιότητας, και τα υπόλοιπα υλικά, αλλά και το φινίρισμα. Βέβαια θα παρατηρήσουμε ότι και η τιμή του θα είναι υψηλότερη π.χ. 800 ευρώ. Στην πραγματικότητα αυτοί που φτιάχνουν τις σκάφες των οργάνων τα χωρίζουν σε δύο κατηγορίες: Αυτά που προορίζονται για εμπορικές κατασκευές 15άρια και 19άρια και αυτά που προορίζονται για τις ποιοτικότερες κατασκευές. Προσοχή όμως. Στη δεύτερη περίπτωση ένα 15άρι σκάφος είναι το ίδιο καλό με ένα 60άρι, μόνο που η κάθε δούγα στο δεύτερο είναι χαραγμένη στα τέσσερα και μάλιστα όχι μέχρι το βάθος αλλά συνήθως επιφανειακά.

(Θα μπορούσαμε να κάνουμε ένα πείραμα: Έχοντας ένα όργανο 60άρι, εάν ξύσουμε το εσωτερικό του βγάζοντας το χαρτί, θα διαπιστώσουμε ότι αποτελείται από 15 δούγιες). Έτσι συγκρίνοντας δύο τέτοια όργανα που είναι καμωμένα από τον ίδιο κατασκευαστή, η πραγματική διαφορά στην τιμή τους θα αφορά τη διαφορά τιμής ανάμεσα στις δύο σκάφες, δηλαδή από 40 έως 100 περίπου ευρώ, διαφορά που οφείλεται κυρίως στο κόστος εργασίας για τη χάραξη στις δούγιες. Η ποιότητα κατασκευής όμως στα δύο αυτά όργανα θα είναι η ίδια.

Με τη συνέχιση της περιήγησής σας στο website της κλίκας αποδέχεστε τη χρήση των cookies.

ΕΝΤΑΞΕΙ!