οργανοποιΐα

"μπουζούκι μου διπλόχορδο μπουζούκι μου καημένο, μονάχα εσύ παρηγορείς κάθε φαρμακωμένο"
για το μπουζούκι - και όχι μόνο...
 

Η επισκευή και η συντήρηση των μουσικών οργάνων είναι για τον οργανοποιό τόσο σημαντική ενασχόληση όσο και η κατασκευή. Εκτός από την καλή γνώση της οργανοποιίας που προϋποθέτει, απαιτείται και γνώση της Ιστορίας της κατασκευής των οργάνων, των ιδιαίτερων τεχνικών του κάθε μάστορα και της τεχνολογίας των υλικών της εποχής. Θα έλεγα πως η επισκευή είναι το μεγάλο σχολείο του οργανοποιού! Του μαθαίνει πολλά, τόσο για την ιστορία της τέχνης του, όσο και για την εξέλιξη και τη συμπεριφορά των υλικών και των τεχνικών του αρχικού κατασκευαστή στη διάρκεια του χρόνου. Αυτό είναι άλλωστε και ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα αυτής της τέχνης: πώς ένα μουσικό όργανο θα βελτιώνεται και θα ωριμάζει με τη χρήση και την πάροδο του χρόνου, δικαιώνοντας έτσι ακόμη και μετά θάνατον τον κατασκευαστή του!

Η επισκευαστική εργασία που γίνεται σε ένα μουσικό όργανο δύσκολα κωδικοποιείται, μια και κάθε φορά οι φθορές από τη χρήση, το χρόνο ή τα ατυχήματα που έχουν συμβεί στη ζωή του είναι εντελώς διαφορετικές. Απαιτείται πρώτα-πρώτα σωστή εκτίμηση των αιτίων που δημιούργησαν το πρόβλημα και κατόπιν επιλογή της κατάλληλης κατά περίπτωση τεχνικής που θα χρησιμοποιήσουμε για να επέμβουμε, τηρώντας φυσικά τη φιλοσοφία και τη δεοντολογία της λεπτής αυτής τέχνης. Έτσι κάθε φορά αυτή η δουλειά έχει κάτι το ανεπανάληπτο, στην προσπάθεια να αποκατασταθεί ηχητικά, λειτουργικά και αισθητικά το αρχικό δημιούργημα.

Δυστυχώς κάποιες τεχνικές, ακόμη και διάσημων μαστόρων, στην προσπάθειά τους να πετύχουν καλύτερο και δυνατότερο ήχο που να εντυπωσιάζει από την πρώτη στιγμή τον μουσικό, δε δικαιώθηκαν από το χρόνο. Το ίδιο και κάποιες αδόκιμες τεχνικές επισκευής που εφαρμόστηκαν στη διάρκεια της ζωής των οργάνων, βελτιώνοντας για λίγο καιρό μόνο τα πράγματα και κάνοντας στο μέλλον την ουσιαστική αποκατάστασή τους ακόμα πιο δύσκολη! Θα παρουσιάσω παρακάτω τα βασικά βήματα της τεχνικής που εφάρμοσα για την αποκατάσταση δύο γνωστών στην εποχή τους μπουζουκιών, κατασκευασμένων από το Ζοζέφ Τερζιβασιάν, που βρέθηκαν στο εργαστήρι μου πριν από ενάμισι χρόνο το πρώτο και πριν λίγους μήνες το δεύτερο.

Τα όργανα

Και τα δυο αυτά όργανα ανήκαν στον παλιό μπουζουξή και συνθέτη Λευτέρη Τσαγκάρη, γνωστό σαν «Λευτεράκη». Το πρώτο, με το οποίο τον βλέπουμε σε παλιά «καλλιτεχνική» φωτογραφία, ήταν το αγαπημένο, το καλό μπουζούκι του Λευτεράκη. Ήταν κατασκευασμένο το 1959, με μήκος χορδής 70 εκατοστά. Ο ήχος του άρεσε ιδιαίτερα και στο φίλο του, Βασίλη Τσιτσάνη, που το είχε δανειστεί μάλιστα και για κάποιες ηχογραφήσεις τραγουδιών του! Το άλλο είναι κατά ένα χρόνο παλαιότερο, με μήκος χορδής 69 εκατοστά. Αγοράστηκε αρχικά από τον ίδιο τον Τσιτσάνη, για να πουληθεί στη συνέχεια στον Τσαγκάρη, που το είχε πάντα σαν «δεύτερο» όργανό του. Και τα δύο αυτά όργανα παρουσίαζαν κάποιες συνηθισμένες σε πολλά παλιά όργανα -του Ζοζέφ και όχι μόνο- αλλοιώσεις: Βούλιαγμα του καπακιού στην περιοχή του καβαλάρη και την αντίστοιχη παραμόρφωση στην περιοχή δεξιά και αριστερά της ηχητικής τρύπας, καθώς και ένα τυπικό σκέβρωμα της ταστιέρας που είχε επισκευαστεί από τον ίδιο το Ζοζέφ με την παλιά, γρήγορη και καταστρεπτική για την ταστιέρα τεχνική της «σφήνας».

Ο Λευτέρης Τσαγκάρης, κρατώντας το αγαπημένο μπουζούκι του (Ζοζέφ, 1959)
Η τεχνική επισκευής αυτή, που πολλοί παλιοί μάστορες τη χρησιμοποίησαν σε σκεβρωμένα όργανα, ήταν η εξής: Περίπου στην περιοχή που το σκέβρωμα παρουσίαζε τη μέγιστη απόσταση ταστιέρας - χορδής και ανάμεσα στα δύο κοντινότερα τάστα, χάραζαν την ταστιέρα μέχρι το ξύλο του μπράτσου με όσο το δυνατό λεπτότερη σέγα. Μέσα σ’ αυτή την εγκοπή κατόπιν έβαζαν κόλλα και κάρφωναν μια σφήνα από έβενο. Η σφήνα αυτή, έσπρωχνε δεξιά και αριστερά τα δύο τμήματα της κομμένης ταστιέρας και διόρθωνε γρήγορα και εύκολα το σκέβρωμα, δημιουργώντας όμως δύο μεγαλύτερα προβλήματα: Κατάστρεφε πρώτα-πρώτα την ίδια την ταστιέρα και έκανε το όργανο να φαλτσάρει από το σημείο της σφήνας και κάτω, στην ψιλή του δηλαδή περιοχή! Μετά από μια τέτοια επέμβαση, μία μόνο αποδεκτή λύση υπάρχει για οριστική επισκευή του οργάνου: Η αντικατάσταση της ταστιέρας του, λύση που εφαρμόστηκε και στα δύο αυτά όργανα. Συνηθισμένη πρακτική στην επισκευή παλιών οργάνων με μεγάλες ζημιές στο καπάκι ήταν η αλλαγή του. Η δεοντολογία όμως αυτής της τέχνης αποτρέπει από την αντικατάσταση οποιουδήποτε μέρους του οργάνου μπορεί να επισκευαστεί. Ιδιαίτερα το καπάκι που είναι το σημαντικότερο τμήμα του οργάνου για την παραγωγή του ήχου, αν δεν είναι εντελώς κατεστραμμένο, πρέπει να επισκευάζεται, όσο δύσκολο και αν είναι αυτό! Αυτό έγινε και στα δύο αυτά όργανα. Τα διακοσμητικά στοιχεία τέλος, όπου αυτά είχαν καταστραφεί, αντικαταστάθηκαν με νέα, φτιαγμένα από το ίδιο υλικό ώστε να μην αλλοιωθεί καθόλου η αισθητική του κατασκευαστή τους.

Μπουζούκι κατασκευής 20.5.1959

Αριστερά: Το σκάφος, έχοντας αφαιρέσει το χάρτωμα - Δεξιά: Το καπάκι μόλις αφαιρέθηκε
Η επισκευή αυτού του οργάνου, όπως και του επόμενου, ξεκίνησε αφαιρώντας τελείως την ταστιέρα, το καπάκι και το εσωτερικό δέσιμο (χάρτωμα) του σκάφους. Κολλήθηκαν καταρχήν οι ντούγες στο δεξί και αριστερό μέρος του τάκου, όπου ήταν κατά το μισό περίπου μήκος τους ξεκολλημένες. Στο μέρος επίσης που οι ντούγες κατέληγαν εσωτερικά της κολάντζας, υπήρχαν μεγάλα κενά που κρίθηκε απαραίτητο να σφραγιστούν. Τοποθετήθηκαν δύο πλευρικές εσωτερικές ενισχύσεις δεξιά και αριστερά του σκάφους, ώστε να στηριχτεί καλύτερα όταν θα ξανατοποθετηθεί το καπάκι, αφού από προηγούμενες επισκευές τα σημεία επαφής του με το σκάφος, τα «πατήματά» του, είχαν σε μεγάλο βαθμό καταστραφεί. Τέλος το ηχείο δέθηκε πάλι εσωτερικά με χαρτί και κολλήθηκε η ετικέτα που υπογράφει την επισκευή, κάτω από αυτή του κατασκευαστή.

Αριστερά: Σκάφος και καπάκι πριν ξανακλείσουν - Δεξιά: Τοποθέτηση των φιλέτων
Η σημαντικότερη όμως εργασία για την αποκατάσταση του οργάνου έγινε στο καπάκι του. Το καπάκι είχε στο παρελθόν πρόχειρα επισκευαστεί από τον ίδιο τον κατασκευαστή με την εξής τεχνική: Ξεκόλλησε εν μέρει το καπάκι, από το πρώτο, το μικρό καμάρι περίπου και κάτω. Έσκισε στη συνέχεια το τρίτο καμάρι παράλληλα με το καπάκι δεξιά και αριστερά και έβαλε δύο σφήνες, ώστε να επαναφέρει εν μέρει το βούλιαγμά του. Προσάρμοσε και κόλλησε κατόπιν ένα τέταρτο καμάρι κάτω από το ύψος του καβαλάρη, με τον ίδιο σκοπό και ξανακόλλησε το καπάκι. Βέβαια οι επεμβάσεις αυτές δεν έλυσαν το πρόβλημα και χάλασαν εντελώς τον ήχο του οργάνου! Να προσθέσουμε επίσης ότι το δεύτερο καμάρι δεν είχε εξαρχής σωστή (ακτινική) κοπή.

Αφαιρέθηκαν λοιπόν αρχικά όλες οι εσωτερικές ενισχύσεις του καπακιού. Με ύγρανση και θέρμανση επανέφερα κατόπιν τις αρχικές καμπύλες του, που υποστηρίχτηκαν στη συνέχεια με ένα ελαφρό σύστημα ενίσχυσης στην περιοχή του καβαλάρη, νέα καμάρια και ενίσχυση της περιοχής της τρύπας. Στερεώθηκε τέλος όλη η εσωτερική επιφάνεια του καπακιού με τη μέθοδο του εμποτισμού και επανατοποθετήθηκε στο σκάφος. Το μαύρο προστατευτικό του καπακιού, στο σημείο που ακουμπούσαν η πένα και τα δάχτυλα, είχε εντελώς τρυπήσει και επισκευαστεί πρόχειρα με μαύρο στόκο. Εκτός από το κεντρικό διακοσμητικό μοτίβο, αφαιρέθηκε και αντικαταστάθηκε. Επειδή από όλες τις προηγούμενες εργασίες προκύπτουν μικροδιαφορές στην περιμετρική πατούρα του σκάφους που μπαίνουν τα φιλέτα, έγινε ευθυγράμμισή της με βάση τη μέγιστη απόστασή της από το σκάφος. Τοποθετήθηκαν νέα εσωτερικά φιλέτα, πανομοιότυπα των παλιών και τέλος κολλήθηκε το παλιό εξωτερικό φιλέτο. Τα περισσότερα διακοσμητικά στοιχεία περιμετρικά της τρύπας είτε είχαν καταστραφεί είτε είχαν γίνει υπερβολικά λεπτά από προηγούμενα τριψίματα του καπακιού με αποτέλεσμα να χάνονται εντελώς οι ιριδισμοί του όστρακου. Αντιγράφηκαν σε όστρακο και κόπηκαν πανομοιότυπα στοιχεία με τα παλαιά, που στη συνέχεια τοποθετήθηκαν σε μεγαλύτερο βάθος ώστε να αποκατασταθεί η αρχική εντύπωση.

Αντικατάσταση διακοσμητικών στοιχείων, στη μπορντούρα της τρύπας
Τα διακοσμητικά στοιχεία δεξιά και αριστερά της ταστιέρας είχαν και αυτά παρόμοια προβλήματα. Αντικαταστάθηκαν και αυτά από νέα, που κατασκευάστηκαν πανομοιότυπα με τα αρχικά. Στη συνέχεια φτιάχτηκε καινούργια ταστιέρα, στην οποία τοποθετήθηκαν τα διακοσμητικά που αφαιρέθηκαν από την παλιά. Αντικαταστάθηκε το βερνίκι αφού προηγουμένως έγινε εμποτισμός και της εξωτερικής επιφάνειας του οργάνου. Χρησιμοποιήθηκε αρχικά ο παλιός καβαλάρης. Διαπιστώθηκε όμως πως με ένα νέο, βαρύτερο εβένινο καβαλάρη που κατασκευάστηκε, ο ήχος αποκτούσε καλύτερο σώμα, ιδιαίτερα σε παίξιμο forte. Στο μικρό βίντεο που ακολουθεί μπορούμε να ακούσουμε και τον ήχο του οργάνου την ημέρα που παραδόθηκε στον καλό μπουζουξή Γιώργο Αναγνώστου.

Μπουζούκι κατασκευής 10.4.1958

Αριστερά: Το καπάκι εσωτερικά, πριν και μετά - Δεξιά: Η σπασμένη κολάντζα, εξωτερικά
Και σε αυτό το όργανο ακολουθήθηκε η ίδια τεχνική στα βασικά σημεία, όπου οι φθορές ήταν ανάλογες του προηγούμενου. Αφαιρέθηκε δηλαδή το καπάκι και αντικαταστάθηκαν όλες οι εσωτερικές ενισχύσεις και αντικαταστάθηκε η ταστιέρα. Υπήρχαν όμως και κάποια επιπλέον προβλήματα, τα οποία όπως θα δούμε παρακάτω χρειάστηκαν κάποια διαφορετική αντιμετώπιση.

Αναφέρομαι κυρίως στην κατάσταση του ηχείου του που είχε υποστεί ένα παλιό χτύπημα, προφανώς από πέσιμο, με αποτέλεσμα να σπάσει η κολάντζα του στην περιοχή που στερεώνεται η χορδιέρα. Το σπάσιμο αυτό είχε πρόχειρα κολληθεί και στοκαριστεί εξωτερικά και στη συνέχεια βαφτεί με μαύρο χρώμα ανιλίνης ώστε να μη φαίνεται η ζημιά. Η περιοχή αυτή όμως είναι ιδιαίτερα κρίσιμη! Εσωτερικά βρίσκεται ο πίσω τάκος, στον οποίο στερεώνεται η χορδιέρα για να δεχτεί όλη την τάση των χορδών του οργάνου. Η τάση αυτή είχε παραμορφώσει τραβώντας προς τα έξω τη σπασμένη κολάντζα και βυθίσει αντίστοιχα μία κεντρική ζώνη του καπακιού προς τα μέσα. Αλλά δεν ήταν μόνον αυτό! Ο Ζοζέφ ήταν πάντα περήφανος για τα ελαφριά όργανα που κατόρθωνε να κατασκευάζει. Έτσι και αυτό το πανάλαφρο ηχείο είχε παραμορφωθεί στην περιοχή του εμπρός -μικρού σε μέγεθος- τάκου. Είχε «πετάξει τάκο» στη γλώσσα των οργανοποιών. Σε πολλές ντούγες οι κόλλες των φιλέτων είχαν εξωτερικά διογκωθεί και παρουσίαζαν ανάγλυφο. Υπήρχε ένα σπάσιμο επίσης σε μια πλευρική, μεγάλη ντούγα και κάποια ανοίγματα στις ενώσεις.

Αριστερά: Κόλληση ενισχύσεων στο εσωτερικό του σκάφους - Δεξιά: Το πίσω μέρος του σκάφους, εσωτερικά
Αφού αφαιρέθηκε το εσωτερικό χάρτωμα και ο πίσω τάκος και έγιναν ξανά όλες οι απαραίτητες κολλήσεις, κρίθηκε απαραίτητο να δημιουργηθεί εσωτερικά ένα σύστημα τριών τμημάτων (σε σύζευξη) που θα στηρίξει το ελαφρύ και σπασμένο ηχείο.

  1. Έγινε επέκταση του επάνω τάκου στο εσωτερικό του σκάφους. Αφού κατασκευάστηκε, προσαρμόστηκε και κολλήθηκε το πρόσθετο τμήμα, ελάφρυνε στη συνέχεια στο κέντρο του για να μην προσθέσει υπερβολικό βάρος στο όργανο. Δημιουργήθηκε έτσι ένα τόξο αντί για ευθεία στο μέσα μέρος του τάκου.
  2. Όπως και στο προηγούμενο όργανο, τοποθετήθηκαν οι δύο πλευρικές ενισχύσεις.
  3. Εσωτερικά της σπασμένης κολάντζας, πρώτα σφραγίστηκαν τα κενά στις καταλήξεις από τις ντούγες. Στη συνέχεια προσαρμόστηκε και κολλήθηκε ημισφαιρικό τμήμα για να ενισχύσει εσωτερικά όλη τη σπασμένη περιοχή. Και τέλος στο κέντρο αυτού του τμήματος κολλήθηκε ο καινούργιος τάκος, κατά πολύ μικρότερος του αρχικού. Όλο αυτό το σύστημα βρίσκεται σε σύζευξη, εφαρμόζει δηλαδή το ένα τμήμα μέσα στο άλλο και συμπεριφέρεται ενιαία.

Αριστερά: Η κυματοειδής παραμόρφωση του καπακιού, πριν και μετά την επισκευή - Δεξιά: Το μπράτσο, έτοιμο για επαναπροσαρμογή
Οι πολύ λεπτές ντούγες για να διασφαλιστούν από ανάλογα μελλοντικά προβλήματα, κρίθηκε απαραίτητο πριν το τελικό χάρτωμα να ενισχυθούν με λεπτότατη, χειρουργική γάζα. Το επόμενο σημαντικό πρόβλημα αφορούσε τη θέση του μπράτσου. Με την επαναφορά του βουλιάγματος του καπακιού, το όργανο θα έπρεπε να έχει πλέον ένα τόσο χαμηλό καβαλάρη που θα δημιουργούσε πρόβλημα τόσο στον ήχο, όσο και στο χειρισμό του. Αιτία αυτού του προβλήματος ήταν η προς τα εμπρός κίνηση όλου του συστήματος τάκου - μπράτσου σε σχέση με το ηχείο. Παλιότερη επισκευαστική προσπάθεια προς τα πίσω κίνησης του μπράτσου με σφήνες ελάχιστα είχε αποδώσει. Έκρινα λοιπόν απαραίτητο να αφαιρέσω εντελώς και το μπράτσο, ώστε να το επανατοποθετήσω στη σωστή του θέση. Επειδή το όργανο είχε ήδη αρκετά προβλήματα, για να το ελαφρύνω λίγο από τάσεις, αλλά και για να πατήσει βαθύτερα το μπράτσο στη νέα προσθήκη του τάκου, αποφάσισα να μικρύνω την κλίμακα του οργάνου (κατά συνέπεια και το μπράτσο) κατά 1 εκατοστό, να χρησιμοποιήσω δηλαδή την τυπική κλίμακα των 68 εκατοστών. Τοποθετήθηκε στη συνέχεια το καπάκι, τα περιμετρικά φιλέτα και η ταστιέρα, όπως έγινε και στο προηγούμενο όργανο. Δεν υπήρχαν φθορές ώστε να χρειαστεί αντικατάσταση των διακοσμητικών του στοιχείων.

Κάποια συμπεράσματα

Και στα δύο αυτά όργανα έγινε αυτό που θα μπορούσαμε να το χαρακτηρίσουμε σαν «βαριά» επισκευή. Πάντα το ερώτημα πριν από τέτοιες επισκευές, πέρα από τη στατική και λειτουργική αποκατάσταση, είναι τι θα συμβεί με τον ήχο του οργάνου. Στην πράξη και τα δύο όργανα με την επισκευή τους απέκτησαν, κατά γενική ομολογία όσων τα δοκίμασαν, πολύ όμορφο, καθαρό και αρμονικό ήχο. Το χαρακτηριστικό «παλιό» ήχο των μπουζουκιών της εποχής τους, που σε μεγάλο μέρος οφείλεται και στα ιδιαίτερα τεχνικά τους χαρακτηριστικά. Βέβαια δεν υπάρχει πλέον ο Λευτεράκης, ο μόνος που θα μπορούσε να μας δώσει με τη μεγαλύτερη ακρίβεια πληροφορίες για την ιστορία του ήχου τους, αφού το μόνο σημείο αναφοράς για εμάς είναι ο ήχος τους πριν την επισκευή.

Τα δύο όργανα, μετά την επισκευή. Επάνω το μπουζούκι του 1958 και κάτω του 1959
Το επόμενο ερώτημα είναι, αφού έχουν αντικατασταθεί και προστεθεί σημαντικά δομικά στοιχεία στο σώμα των οργάνων, κατά πόσο ο σημερινός τους ήχος οφείλεται αποκλειστικά στον αρχικό κατασκευαστή. Να σημειώσουμε εδώ πως σχεδόν σε όλα τα σωζόμενα κλασικά όργανα της οικογένειας του βιολιού των μεγάλων κατασκευαστών του 16ου και 17ου αιώνα (Αμάτι, Στραντιβάρι, Γκουαρνιέρι, Στάινερ κλπ.) έχουν γίνει επεμβάσεις μετατροπής τους στα νέα δεδομένα. Κατά τις επεμβάσεις αυτές άλλαξε το μπράτσο και η γωνία που αυτό προσαρμόζεται πάνω στο όργανο, η ταστιέρα, η μπάρα των μπάσων (κάθετο καμάρι), ο καβαλάρης, το είδος των χορδών κλπ. Παρόλα αυτά εξακολουθούν να έχουν τον υπέροχο ήχο τους, που αποτελεί σημείο αναφοράς μέχρι σήμερα.

Σε μία συνέντευξή του, ο μεγάλος σύγχρονος Ιταλός Maestro Luthier Renato Scrollavezza απεύθυνε εκείνος στο δημοσιογράφο την εξής ερώτηση:
«Εσείς πόσους Maestro αναγνωρίζετε πίσω από ένα βιολί Στραντιβάρι;»
«Μα... φυσικά το Maestro Στραντιβάρι!».
«Όχι! Είναι βέβαια καταρχήν ο Maestro Στραντιβάρι. Είναι όμως έπειτα και όλοι οι μεγάλοι μουσικοί και οργανοποιοί, που στη διάρκεια του χρόνου έπαιξαν και έκαναν όλες τις μικρές και μεγάλες επεμβάσεις και ρυθμίσεις πάνω στο όργανο. Μα είναι και κάτι περισσότερο, πέρα απ’ όλους αυτούς! Και αυτό είναι ο Maestro Χρόνος..!».

Μπουζούκι 1958

Ο Γιώργος Αναγνώστου παίζει το μπουζούκι του Λευτεράκη, κατασκευής 1958.

Μπουζούκι 1959

Ο Γιώργος Αναγνώστου παίζει το μπουζούκι του Λευτεράκη, κατασκευής 1959.

Με τη συνέχιση της περιήγησής σας στο website της κλίκας αποδέχεστε τη χρήση των cookies.