οργανοποιΐα

"μπουζούκι μου διπλόχορδο μπουζούκι μου καημένο, μονάχα εσύ παρηγορείς κάθε φαρμακωμένο"
για το μπουζούκι - και όχι μόνο...

Η λαϊκή κιθάρα δεν ταυτίζεται με την κλασσική και ακουστική κιθάρα. Συγγενεύει με έναν άλλο τύπο κιθάρας, την parlor guitar. Η χρήση της parlor guitar ή «κιθάρας του τροβαδούρου» ήταν πολύ διαδεδομένη κατά το 19ο και 20ό αιώνα, τόσο στα αστικά κοινωνικά στρώματα που χρησιμοποιούσαν ακριβά όργανα, όσο και στα λαϊκά που βέβαια χρησιμοποιούσαν φτηνότερες κατασκευές. Συνόδευε τη λαϊκή και παραδοσιακή μουσική κάθε τόπου, όπως βέβαια και τα μπλουζ.

Εικ. 1: 1830 Martin - 1823 Lacote

Ενώ λοιπόν ο Ισπανός κατασκευαστής Torres ήδη από το 1850 είχε δώσει το σημερινό σχήμα και τις διαστάσεις της κλασσικής κιθάρας, οι οποίες σχεδόν πιστά ακολουθούνται από τους περισσότερους κατασκευαστές των ημερών μας, η λαϊκή (parlor) κιθάρα πολύ πριν από το 1820 μέχρι και σήμερα κατασκευάζεται με ένα πιο έντονο σχήμα 8 (εικ.1) και βέβαια με αρκετές διαφορές από την κλασσική τόσο στην εσωτερική κατασκευή όσο και στις διαστάσεις, οι οποίες ποικίλουν στους διάφορους κατασκευαστές. Πιθανότατα απ’ τις αρχές του 20ού αιώνα αρματώνεται με συρμάτινες χορδές. Η ακουστική κιθάρα είναι αμερικανικό γέννημα των αρχών του 20ού αιώνα και ουσιαστικά η εξέλιξη της parlor guitar.

Έλληνες Κατασκευαστές

Αν και η λαϊκή κιθάρα έχει σε μεγάλο βαθμό αντικατασταθεί στις λαϊκές ορχήστρες από την ακουστική, αρκετοί οργανοποιοί κατασκευάζουν όμορφες, εύηχες και λειτουργικές λαϊκές κιθάρες. Ωστόσο στην εποχή ακμής του λαϊκού και ρεμπέτικου τραγουδιού οι πιο φημισμένοι κατασκευαστές ήταν ο Απαρτιάν και οι Αφοί Παναγή. Αυτό δε σημαίνει βέβαια πως δεν υπήρξαν κι άλλοι οργανοποιοί που κατασκεύαζαν αξιόλογα όργανα. Είχα την τύχη να παίξω και να μελετήσω κάποιες λαϊκές κιθάρες κατασκευής Παναγή και Απαρτιάν. Ωστόσο το όργανο που μου έδωσε την πλήρη εικόνα της λαϊκής κιθάρας είναι αυτό του 87ετή σήμερα κιθαρίστα του ρεμπέτικου Βαγγέλη Σκορδίλη. Ο Σκορδίλης κατατάσσεται στους αφανείς ήρωες του ρεμπέτικου. Εξαίρετος μουσικός είχε συνεργαστεί με όλους τους μεγάλους τραγουδιστές, συνθέτες και δεξιοτέχνες (Μάρκο και Αργύρη Βαμβακάρη, Σωτηρία Μπέλλου, Μπάτη, Γενίτσαρη, Καρνέζη, Παπαδόπουλο κ.ά.), ενώ ήταν δάσκαλος του Γιάννη Αγγέλου. Η κιθάρα του, ανώνυμου κατασκευαστή, είναι ένα εξαίρετο δείγμα λαϊκής κιθάρας.

Κατασκευή

Βαγγέλης Σκορδίλης (Φωτ. Γ. Πεταλάς)
Ασχολούμαι σε ερασιτεχνικό επίπεδο με την οργανοποιία εδώ και 14 χρόνια. Το πρώτο μου όργανο ήταν ένας σκαφτός τζουράς από μονοκόμματη μουριά. Θεωρώ ότι ήμουν πολύ τυχερός αφενός γιατί αυτό το όργανο είχε ένα σχετικά καλό ήχο (η τύχη του πρωτάρη) και αφετέρου γιατί κατά τα φοιτητικά μου χρόνια γειτνίαζα με τον οργανοποιό Κώστα Κοτζαμπόπουλο, ο οποίος αφειδώς απαντούσε και απαντά στις απορίες μου, ενώ με ενθάρρυνε να συνεχίσω τις κατασκευές μου. Ωστόσο στο πρακτικό μέρος της κατασκευής, ουσιαστικά αυτοδίδακτος και κάνοντας αρκετούς πειραματισμούς, κατέληξα να κατασκευάζω όργανα της οικογένειας του λαούτου και κιθάρες. Στην «Κλίκα» θα παρουσιάσω έναν τρόπο κατασκευής της λαϊκής κιθάρας, χωρίς ωστόσο αυτός να είναι ο μοναδικός και ο πλέον ενδεδειγμένος. Είναι απλά μια κατάθεση της -έστω και μικρής- εμπειρίας μου. Αποτελεί μια προσωπική κατασκευαστική προσέγγιση, η οποία σε κάποιους μπορεί να φανεί εύκολη και σε άλλους δύσκολη και εξεζητημένη (όλα τα σχόλια δεκτά). Οδηγός στη διαμόρφωση αυτής της κατασκευαστικής άποψης, πέρα απ’ τα όσα είχα δει στο εργαστήριο του Κοτζαμπόπουλου, είναι η διεθνής βιβλιογραφία, το διαδίκτυο στο οποίο αναφορικά με την κατασκευή της ακουστικής και κλασσικής κιθάρας υπάρχει πλούσιο υλικό, οι πειραματισμοί και οι αρκετές διδακτικές κατασκευαστικές αποτυχίες.

Υλικά

Η κιθάρα που θα παρακολουθήσουμε κατά τη διάρκεια κατασκευής της θα αποτελείται απ’ την εξής ξυλεία:
  • Καπάκι: ευρωπαϊκό έλατο (εικ. 3)
  • Πλάτη και πλαϊνά σκάφους: (μ)παντούκ (εικ. 4)
  • Μανίκι: κελεμπέκι με κόντρες βένγκε ή (μ)παντούκ
  • Ταστιέρα: έβενος
  • Καβαλάρης: ινδικός παλίσσανδρος
Αναφορικά με την επιλογή των υλικών θεωρώ ότι δεν υπάρχουν ιδιαίτερες δεσμεύσεις. Βέβαια το κάθε ξύλο έχει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Αυτό που ίσως όμως έχει σημασία είναι ο κατασκευαστής να μπορέσει να ξεδιπλώσει ένα όσο το δυνατόν μεγαλύτερο ποσοστό των δυνατοτήτων του ξύλου.

Καπάκι

Παραδοσιακά και παγκοσμίως για την κατασκευή της κιθάρας χρησιμοποιείται στο καπάκι ευρωπαϊκό έλατο. Αυτό δίνει έναν διαυγή, γεμάτο ήχο ενώ με το πέρασμα του χρόνου παίρνει ένα όμορφο χρώμα ανάλογο του μελιού. Βέβαια δεν είναι το μοναδικό υλικό καθώς εξαιρετικά όργανα φτιάχνονται και με άλλα είδη έλατου στο καπάκι (sitka,engelmann) και κέδρο, ο οποίος δίνει έναν άμεσο και δυνατό ήχο που ωστόσο είναι ελάχιστα εξελίξιμός σε σχέση με αυτόν που δίνει το έλατο.

Σκάφος-Σώμα

Εικ. 3: έλατο - Εικ. 4: πλαϊνά, πλάτη παντούκ
Γενικά στην κατασκευή του σκάφους σώματος της κιθάρας κορυφαίο υλικό θεωρείται ο βραζιλιάνικος παλίσσανδρος και έπεται ο παλίσσανδρος Iνδιών, το παντούκ, το κελεμπέκι, το ευρωπαϊκό κυπαρίσσι, το μαόνι, η καρυδιά και πληθώρα εξωτικών ξύλων. Όσον αφορά τις λαϊκές κιθάρες οι περισσότερες κατασκευάζονταν από κελεμπέκι σγουρό ή μη, καρυδιά, μουριά, παλίσσανδρο, ενώ βέβαια αρκετά φτηνότερα όργανα από οξυά και κόντρα πλακέ.

Σχεδιασμός

Ξεκινώ απ’ τον σχεδιασμό του περιγράμματος του ½ του καπακιού του οποίου φτιάχνω ένα μοντέλο από λεπτό κόντρα πλακέ. Αν το όργανο είναι προσωπικό μοντέλο τότε ο σχεδιασμός πρώτα πρέπει να γίνει σε χαρτόνι. Αν είναι αντίγραφο κάποιου οργάνου τότε το ίχνος μπορεί να παρθεί με το λεγόμενο μισομόλυβο, ένα μολύβι δηλαδή γυαλοχαρταρισμένο ίσιο απ’ τη μια του πλευρά.(εικ. 6)

Εικ. 5: μοντέλο κατασκευής - Εικ. 6: Μισομόλυβο
Σχήμα 1
Για το σχεδιασμό ενός πρωτότυπου οργάνου σε χαρτόνι τραβάμε μια κάθετη γραμμή ίση με το μήκος σκάφους του οργάνου που έχουμε αποφασίσει να κατασκευάσουμε. Έπειτα τραβάμε τρεις παράλληλες στα σημεία όπου θα βρίσκεται η πάνω καμπύλη, η μέση και η κάτω καμπύλη του οργάνου (Σχ.1). Η ένωση αυτών των σημείων με καμπύλες θα μας δώσει το μισό του σχήματος του οργάνου που θέλουμε να φτιάξουμε (Σχ.2). Αυτό κόβεται με προσοχή και σχεδιάζεται σε κόντρα πλακέ δίνοντας μας ένα μοντέλο κατασκευής ανάλογο με αυτό της εικόνας 5. Το συγκεκριμένο μοντέλο που θα κατασκευαστεί έχει διαστάσεις:

  • Πάνω καμπύλη: 28 εκ.
  • Μέση: 23,5 εκ.
  • Κάτω καμπύλη: 37 εκ.
  • Συνολικό μήκος σκάφους: 47,7 εκ.
Επομένως το μοντέλο κατασκευής της εικόνας 5 έχει διαστάσεις όπως του σχήματος 2. Μήκος χορδής και λοιπές διαστάσεις αποτυπώνονται στο σχήμα 3. Στις διαστάσεις, η απόσταση του καβαλάρη από το κόκαλο δηλαδή οι αποστάσεις 65 και 32,5 εκ ενδέχεται να μεταβληθούν κατά 2 χιλ. Θα εξαρτηθεί από τον τύπο καβαλάρη που θα χρησιμοποιήσουμε.
Σχήμα 2 - Σχήμα 3

Κατασκευή βάσης

Σε ένα κοντραπλακέ 14χιλ. ή νοβοπάν διαστάσεων 50 Χ 90 εκ. σχεδιάζω το περίγραμμα της κιθάρας σημειώνοντας με προσοχή την κεντρική γραμμή (Εικ. 7). Αυτό θα αποτελέσει τη βάση πάνω στην οποία σταδιακά θα «κτιστεί» η κιθάρα. Η βάση της κατασκευής κόβεται με τουλάχιστον 2 εκ περιθώριο από το περίγραμμα της κιθάρας. Ανοίγονται περιμετρικά τρύπες σε αρκετά σημεία και μία στο σημείο που τοποθετείται το κέντρο της ηχητικής οπής του οργάνου. Αυτές θα χρησιμεύσουν αργότερα.

Εικ. 7 - Εικ. 8

Καπάκι

Σχέδιο 4
Ακολουθώντας τον ισπανικό ανοιχτό τρόπο κατασκευής η κιθάρα γίνεται χωρίς καλούπι αλλά δομείται πάνω στο καπάκι. Ίσως πιο συνηθισμένος τρόπος είναι το εξωτερικό ή το εσωτερικό καλούπι, ωστόσο θεωρώ ότι ο λεγόμενος ανοιχτός τρόπος κατασκευής αφήνει περισσότερα περιθώρια στο δημιουργό. Το πρώτο βήμα είναι η κόλληση των δυο μερών του καπακιού έτσι ώστε να υπάρχει μια οπτική και ηχητική ομοιομορφία. Ίσως το δυσκολότερο σημείο σε αυτό το στάδιο της κατασκευής για κάποιον που δουλεύει με εργαλεία χειρός είναι το πλάνισμα των δυο μερών του καπακιού έτσι ώστε να εφάπτονται τέλεια. Προσωπικά χρησιμοποιώ μια βάση (Σχ.4), την οποία τοποθετώ πάνω στον πάγκο εργασίας και εκεί στερεώνω τα μέρη του καπακιού. Έπειτα χρησιμοποιώντας μια καλά ακονισμένη πλάνη χειρός αφαιρώ το επιπλέον υλικό (εικ. 9). Εναλλακτική λύση είναι μια ίσια βέργα αλουμινίου, ή οποιουδήποτε υλικού, στην οποία εφαρμόζω με ταινία διπλής όψεως γυαλόχαρτο 150αρι και ισιώνω το καπάκι (εικ. 10). Στη συνέχεια και πριν κολλήσω το καπάκι, χαράζω τις δυο πλευρές κόλλησης ελαφρά για να πάρουν περισσότερη κόλλα (εικ.11).
Εικ. 9 - Εικ. 10 - Εικ.11

Κόλληση

Στερεώνω καλά το ένα μέρος σε μια ξύλινη βάση και αφού βάλω χαρτί κάτω απ’ το σημείο της κόλλησης ενώνω το καπάκι (εικ. 12) και τοποθετώ στο σημείο της ένωσης ένα βάρος. Σε αυτή τη διαδικασία χρησιμοποιώ ψαρόκολλα. Αφού κολλήσει, σχεδιάζω στο καπάκι, χρησιμοποιώντας το μοντέλο της εικόνας 5, το περίγραμμα της κιθάρας και το κόβω αφήνοντας περιθώριο τουλάχιστον 1 εκ. καθώς και επιπλέον υλικό στην κορυφή και τη βάση έτσι ώστε να μπορέσω να σταθεροποιήσω και να πλανίσω το ξύλο στο επιθυμητό πάχος. (εικ. 12).

Εικ. 12 - Εικ. 13

Στο επόμενο τεύχος της "κλίκας" θα περιγραφεί η διαδικασία πλανίσματος του καπακιού, των πλαϊνών, η κατασκευή της ροζέτας, τα καμάρια (στηρίγματα) του καπακιού, καθώς και το λύγισμα των πλαϊνών.

Ηλεκτρονική διεύθυνση επικοινωνίας: Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.

Σχετικά άρθρα: