οργανοποιΐα

"μπουζούκι μου διπλόχορδο μπουζούκι μου καημένο, μονάχα εσύ παρηγορείς κάθε φαρμακωμένο"
για το μπουζούκι - και όχι μόνο...
 

Στο προηγούμενο τεύχος της «Κλίκας» η περιγραφή της κατασκευής είχε φτάσει στην κοπή του καπακιού. Το καπάκι ίσως έχει τον κυρίαρχο λόγο στο χαρακτήρα και την ποιότητα του οργάνου, γι’ αυτό άλλωστε και η κατεργασία του απαιτεί ιδιαίτερη φροντίδα και προσοχή.

Κατεργασία

Αφού στηρίξουμε το καπάκι σε ειδικά διαμορφωμένη βάση με λεία επιφάνεια, με καλά ακονισμένη πλάνη αφαιρούμε υλικό από το ξύλο, το οποίο φτάνει από τους εμπόρους με πάχος 4 ή 5 χιλ. Όταν θέλουμε να αφαιρέσουμε πολύ υλικό οι πλανιές μπορεί να είναι διαγώνιες στα νερά, ενώ όταν προσεγγίζουμε το επιθυμητό πάχος παράλληλες με αυτά (εικ1). Αξίζει να σημειωθεί πως αρκετές φορές όταν πλανίζουμε το ξύλο «πετάει», δηλαδή βγαίνουν μεγάλα κομμάτια προκαλώντας ανομοιόμορφη επιφάνεια. Σε αυτή την περίπτωση αρχίζουμε να πλανίζουμε σε αντίθετη κατεύθυνση. Σε όλη τη διάρκεια του πλανίσματος ακούμε το ξύλο χτυπώντας το ελαφρά για να διαπιστώσουμε αν φτάνει στο επιθυμητό ηχητικό αποτέλεσμα. Δυστυχώς ωστόσο αυτή η τόσο σημαντική διαδικασία είναι καθαρά εμπειρική και δεν μπορεί να περιγραφεί στο γραπτό λόγο. Τελειώνουμε το πλάνισμα και δίνουμε το επιθυμητό πάχος, το οποίο στην παρούσα κατασκευή και σε αυτή τη φάση της είναι 2,5 χιλ. στις άκρες και γύρω στα 3 χιλ στο κέντρο, χρησιμοποιώντας γυαλόχαρτα ή μεταλλικές ξύστρες. Όπως προαναφέρθηκε σε αυτή τη διαδικασία καλό είναι να χρησιμοποιείται μια καθαρή βάση καθώς το έλατο είναι μαλακό και ευαίσθητο ξύλο και βέβαια δεν θέλουμε να πληγωθεί.

Η Ροζέτα

εικ. 1: Πλάνισμα καπακιού - εικ. 2: Πρώτη ύλη
Η επόμενη διαδικασία είναι αυτή της κατασκευής της ροζέτας. Στις κλασσικές κιθάρες, όπου τα διακοσμητικά στοιχεία είναι ελάχιστα, η ροζέτα είναι το μέρος του οργάνου στο οποίο οι μεγάλοι κατασκευαστές μπορούν να αναδείξουν το κατασκευαστικό-διακοσμητικό τους ταλέντο, αφού επεξεργάζονται περίπλοκα μοτίβα, χρησιμοποιώντας λεπτά φύλλα ξύλου (καπλαμάδες). Στις ροζέτες χρησιμοποιείται ξύλο, όστρακο και πλαστικό, μόνα τους ή συνδυασμένα. Στην παρούσα κατασκευή θα χρησιμοποιήσουμε απλά και όμορφα υλικά όπως: καπλαμά από ρίζα, μαύρο καπλαμά και ένα έτοιμο φιλέτο το οποίο θα χρησιμοποιηθεί και σε όλο το όργανο (εικ.2). Αφού μετρήσουμε τη διάμετρο της ηχητικής οπής και τις επιθυμητές διαστάσεις της ροζέτας προχωρούμε στο κόψιμο, το οποίο γίνεται με τη χρήση ενός ειδικού εργαλείου που απεικονίζεται στην παραπάνω εικόνα.

εικ. 3: Κοπή καπλαμά - Σχέδιο 1 - εικ. 4: Ειδικός κόπτης κύκλων
Το φύλλο του καπλαμά τοποθετείται ανάμεσα σε δύο λεπτά κομμάτια έλατου ή κόντρα πλακέ πάχους 3 ή 4 χιλ. και αφού σημειώνεται το κέντρο σταθεροποιείται στο επιτραπέζιο δράπανο (εικ.3). Κόβουμε πρώτα το εξωτερικό περίγραμμα του καπλαμά και μετά το εσωτερικό. Εναλλακτική λύση για την κοπή κύκλων γενικότερα είναι το μηχάνημα που απεικονίζεται στην εικόνα 4. Σε περίπτωση που δεν έχει κάποιος κάτι αντίστοιχο που βοηθά στην κοπή των κύκλων είναι εύκολο να κατασκευάσει. Συγκεκριμένα χρησιμοποιείται ένα νυστέρι και ένα λεπτό φύλο ξύλου, π.χ. έλατο, όπως ακριβώς φαίνεται στο παρακάτω σχέδιο 1. Στη συνέχεια, σε ένα επίπεδο κομμάτι ξύλου σταθεροποιείται ο καπλαμάς και κολλιούνται τα υπόλοιπα μέρη. Το αποτέλεσμα φαίνεται στην παρακάτω φωτογραφία.

εικ. 5: Τελειωμένη ροζέτα - εικ. 6: Dremel με οδηγό κυκλικής κοπής
Η ροζέτα σταθεροποιείται πάνω στο έλατο και χαράσσεται το περίγραμμα της πάνω σε αυτό με ένα κοφτερό νυστέρι (εικ. 5). Με τη βοήθεια του dremel κόβουμε έναν ακριβή κύκλο σε βάθος μεγαλύτερο από το πάχος της ροζέτας, καθώς ο καπλαμάς έχει πάχος μόνο 1,5 χιλ., έτσι ώστε αργότερα τρίβοντας και κουρδίζοντας το καπάκι να έχουμε ένα άρτιο αισθητικά αποτέλεσμα (εικ. 6). Τέλος, χρησιμοποιώντας ένα δίσκο από κόντρα πλακέ, ίσο με την εξωτερική διάμετρο της ροζέτας, την κολλάμε, πιέζοντάς την με σφικτήρες (εικ. 7).

Καμάρια

εικ. 7: Κόλλημα ροζέτας - εικ. 8: Fan bracing
Το επόμενο στάδιο της κατασκευής είναι σημαντικό για λόγους σταθερότητας αλλά και ηχητικής απόκρισης του καπακιού. Τα καμαρώματα στις κιθάρες ποικίλουν και υπάρχουν διάφορες σχολές. Στις λαϊκές κιθάρες χρησιμοποιείται κατά κύριο λόγο -και όχι αποκλειστικά- το ίσιο καμάρωμα, το λεγόμενο Ladder bracing, δηλαδή παράλληλα καμάρια σε όλο το μήκος του καπακιού. Αυτή η τεχνική καμαρώματος ανάγεται στο αναγεννησιακό λαούτο, ενώ χρησιμοποιήθηκε κατά κύριο λόγο στην ιταλική και βιεννέζικη σχολή κατασκευής της κιθάρας. Παράλληλα χρησιμοποιείται στο λαούτο (στεριανό και κρητικό) και βέβαια στα όργανα της οικογένειας του μπουζουκιού. Το καμάρωμα αυτό καθιερώθηκε πιθανότατα επειδή το ζητούμενο ήταν ένας δυνατός και σκαστός ήχος (το fan bracing δηλαδή της κλασσικής κιθάρας δίνει πιο γλυκό ήχο). Ωστόσο όπως προείπαμε το ίσιο καμάρωμα δεν αποτελεί τον κανόνα καθώς κατασκευαστές χρησιμοποιούν διάφορους τρόπους καμαρώματος με άρτια αποτελέσματα. Ωστόσο, σε συζητήσεις που είχα με επαγγελματίες κατασκευαστές, διαπίστωσα πως αποκλείουν το λεγόμενο x bracing που χρησιμοποιείται στις ακουστικές κιθάρες.

Υλικό

εικ. 9: Πρώτη ύλη καμαριών, ελβετικό έλατο ΑΑΑ. Διακρίνονται τα νερά του ξύλου - Σχέδιο 2 - εικ. 10: Τοποθέτηση καμαριών
Η ποιότητα του υλικού των καμαριών, το πάχος και το ύψος τους παίζουν ένα σημαντικό ρόλο στον ήχο του οργάνου. Γενικότερα χρησιμοποιείται έλατο με τα νερά του κάθετα τοποθετημένα στο καπάκι (εικ. 9 και σχέδιο 2). Στην κιθάρα θα χρησιμοποιηθούν τέσσερα βασικά καμάρια, τα οποία φαίνονται απλά τοποθετημένα και όχι κολλημένα στην παρακάτω εικόνα (εικ.9), καθώς και άλλα δυο αριστερά και δεξιά της ηχητικής οπής, τα οποία θα κολληθούν κάθετα στα βασικά καμάρια (δεν απεικονίζονται).
Σχέδιο 3: Τοποθέτηση καμαριών
Πρέπει να σημειωθεί πως το πάχος των καμαριών είναι 8 χιλ. στο κάτω μέρος, 4 χιλ. στο πάνω και έχουν ύψος 1,5 εκ. Η τοποθέτησή τους στο συγκεκριμένο όργανο φαίνεται στο δίπλα σχέδιο 3. Τα καμάρια αρχικά πλανίζονται ίσια στο κάτω μέρος και έπειτα τα τρία καμάρια που είναι τοποθετημένα στο μέρος μετά την ηχητική οπή (2, 3, 4) πλανίζονται και αποκτούν μια ελαφρά κύρτωση, όπως φαίνεται στην εικόνα 11. Έπειτα κολλιούνται με τη χρήση σφικτήρων, οι οποίοι είναι ιδανικοί καθώς τα καμάρια δεν θέλουν μεγάλη πίεση στο κόλλημα (εικ. 12).
εικ. 11: Καμάρι με καμπύλωση - εικ. 12: Σφικτήρες

Μετά την κόλληση αρχίζει η διαμόρφωση των καμαριών με τη χρήση πλάνης και σκαρπέλου (εικ. 12 και 13). Η τελική τους μορφή (πάχος, ύψος κλπ.) σχετίζεται με την ποιότητα του καπακιού. Για παράδειγμα, σε ένα μαλακό καπάκι τα καμάρια έχουν διαφορετική διαμόρφωση από ένα σκληρό. Ωστόσο και αυτή η τόσο σημαντική διαδικασία δεν μπορεί να αποδοθεί με ακρίβεια, τουλάχιστον από το γράφοντα, καθώς είναι εμπειρική , ενώ αποτελεί ένα γόνιμο πεδίο προβληματισμού και πειραματισμών για κάθε κατασκευαστή έμπειρο ή άπειρο, ερασιτέχνη ή επαγγελματία. Στην παρακάτω φωτογραφία (εικ. 14) φαίνονται τα διαμορφωμένα καμάρια. Σημειώνεται πως κατά τη διαδικασία διαμόρφωσης των καμαριών χτυπούμε το καπάκι με την ψύχα των δακτύλων για να ακούσουμε πώς ανταποκρίνεται και για να το φτάσουμε στο επιθυμητό ηχητικό αποτέλεσμα.

εικ. 13: Διαμόρφωση καμαριών - εικ. 14
Σε αυτή τη φάση της κατασκευής σταματούν προσωρινά οι εργασίες στο καπάκι και επικεντρωνόμαστε στα πλαϊνά, τα οποία πλανίζονται σε πάχος 2 χιλ. (εικ.15). Στο επόμενο βήμα πλανίζεται ίσια η μια πλευρά των πλαϊνών με τον ίδιο τρόπο που έγινε το πλάνισμα του καπακιού. Αυτή η πλευρά θα κολληθεί στο καπάκι (εικ. 16).
εικ. 15: Πλάνισμα πλαϊνών - εικ. 16: Τα πλαϊνά
εικ. 17
Πριν την καμπύλωση των πλαϊνών της κιθάρας απαραίτητο είναι το σημάδεμα του ξύλου, ώστε να μπορέσουμε να τα γυρίσουμε δίνοντας μια αρμονική μορφή, ακολουθώντας το αρχικό σχεδιασθέν σχήμα. Για το σκοπό αυτό χρησιμοποιούμε ένα σπάγκο και το μοντέλο κατασκευής που παρουσιάστηκε στο προηγούμενο τεύχος της «Κλίκας». Ο σπάγκος στερεώνεται περιμετρικά του μοντέλου όπως φαίνεται στην εικόνα 17. Σημειώνονται τα τρία βασικά σημεία στα οποία θα γίνει το λύγισμα των πλαϊνών (εικ.18) και έπειτα αφού βγάλουμε και τεντώσουμε το σπάγκο αποτυπώνουμε τα σημεία στα πλαϊνά (εικ.19). Αυτά θα αποτελέσουν βασικό οδηγό για το σχήμα και τις καμπύλες του οργάνου.
εικ. 18 - εικ. 19
Στο επόμενο τεύχος της Κλίκας θα γίνει περιγραφή του λυγίσματος των πλαϊνών, της κόλλησης τους με το καπάκι καθώς και της κατασκευής του μανικιού. Και για να τελειώσουμε κάπως διαφορετικά, παραθέτω μια επιγραφή που βρέθηκε χαραγμένη σε ένα αναγεννησιακό λαούτο και ποιητικά αποδίδεται στην πρώτη ύλη -την «ουσία» της οργανοποιίας- στο ξύλο:

Viva fui in silvis (Ήμουν ζωντανό στο δάσος)
sum dura occisa securi (κόπηκα από βίαιο τσεκούρι)
dum vixi tacui (όσο ζούσα σιωπούσα)
mortua dulce cano (νεκρό γλυκά τραγουδώ)

Ηλεκτρονική διεύθυνση επικοινωνίας: Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.

Σχετικά άρθρα:

Με τη συνέχιση της περιήγησής σας στο website της κλίκας αποδέχεστε τη χρήση των cookies.

ΕΝΤΑΞΕΙ!